در تاریخ موسیقی ایرانی دو نظام موسیقی مختلف به چشم می خورد. نظام ادواری ظاهراً تا سده 13 هجری (19 میلادی) استمرار یافته و سپس جای خود را به نظام دستگاهی داده است.
آشنایی با انواع نظام موسیقی و دستگاه های موسیقی ایرانی

نظام ادواری

نظام ادواری نظامی است که در آن همه آهنگ ها و به طور کلی موسیقی ایرانی را شامل مجموعه هایی به نام ادوار می دانستند و برای آن‌ها قواعد و ساختار ویژه ای قائل بودند.
نظام ادواری نظامی بود علمی و منطقی که زیر ساز هنری استواری داشت و معلوم نیست چه دلیل و انگیزه‌ای موجب تغییر آن شده است.
بهترین و کامل ترین اثری که می تواند نظام ادواری را توجیه و تفسیر کند کتاب الادوار صفی الدین ارموی است.

نظام دستگاهی

نظام دستگاهی نظامی است که بعد از نظام ادواری بنیان گرفته و در هفت گروه به نام دستگاه قرار دارد.

مفهوم دستگاه 

دستگاه ایرانی هم ردیف راگای هندی یا مقام در موسیقی ترکی- عربی است و در غرب به مد ترجمه می‌شود، اما هیچیک از آنها مفهوم درست یک دستگاه را نمی‌رساند. 

شرایط زندگی در دوران معاصر، اجراهای کوتاه‌تر و مختصرتر را اقتضا می کند و اجراهای درازمدتی که در گذشته از خواننده و نوازنده، انتظار می رفت، وجود ندارد. 

لذا دستگاه های مطول قرن نوزده به تدریج مختصر تر عرضه می شوند. نخستین کتابی که در آن نظام دستگاهی به تصریح دیده می شود بحورالالحان فرصت شیرازی تألیف محمد نصیر حسینی ملقب به فرصته الدوله است که در سال 1339 هجری قمری در گذشت. 

آشنایی با انواع نظام موسیقی و دستگاه های موسیقی ایرانی

بنیانگذاری ردیف

تغییر نظام ادواری به نظام دستگاهی در موسیقی ایرانی باید در فاصله سال های 1278 تا 1322 یا به عبارت دیگر در اواخر سده سیزدهم تا حدود نیمه سده چهاردهم هجری صورت گرفته باشد. 

این دوره مطابق با دوران قاجاریه (ناصرالدین شاه تا محمد علی شاه) است. تکوین یا بنیانگذاری ردیف هفت دستگاه موسیقی ایران را به خاندان علی اکبر فراهانی معروف به خاندان هنر نسبت داده اند. 

از آخرین افراد این خاندان برادران شهنازی هستند که هر دو از نوازندگان طراز اول تار به شمار می رفته اند. موسیقی سنتی ایران از تعدادی ملودی به نام «گوشه» تشکیل شده که هر یک بازگو کننده حالات خاصی است. 

گوشه ها بر مبنای همگونی و اشتراک حالات متوانی نت هایشان به مجموعه هایی دسته بندی می شوند که به آنها دستگاه می گویند.

طبقه بندی دستگاه های موسیقی ایرانی

دستگاه به آوازی می گویند که طرز بستن درجات گام و فواصل جز آن به گام دیگری شبیه نباشد. 

هفت دستگاه موسیقی ایرانی عبارتند از: شور، همایون، چهارگاه، سه گاه، ماهور، نوا و راست پنجگاه.

در مورد ترتیب دستگاه ها نظرات متفاوتی وجود دارد. اما اگر بخواهیم دستگاه ها را از جهت اهمیت طبقه بندی کنیم، ترتیب زیر به نظر صحیح می رسد:
شور، همایون، ماهور، چهارگاه، سه گاه، راست پنجگاه و نوا. 

در میان این دستگاه ها بعضی دارای گوشه های مفصل و زیاد هستند و لذا این دستگاه ها به بخش های کوچک تری تقسیم می شوند که آنها را نغمه می گویند. گوشه ها معمولاً از چند نت تجاوز نمی کنند و دارای تقسیمات جز نیستند.

اگر موسیقی ایران را یک کشور فرض کنیم، دستگاه را به استان، نغمه را شهر و گوشه را به خانه می توان تعبیر کرد. در میان دستگاه های موسیقی ایرانی شور از همه بزرگتر است. 

مهمترین راه تشخیص دستگاه ها و آوازهای موسیقی ایرانی و لذت بردن از آنها، آموزش طولانی، علمی و حرفه ای این نوع موسیقی است.

تمرینات مکرر و اجراهای گوناگون نیز به این امر کمک می کند. 

در این صورت با شنیدن بخش کوتاهی از هر قطعه نوع دستگاه و یا گوشه آن مشخص خواهد بود.

همچنین یاد گرفتن ترانه ها و تصنیف های متوالی که در دستگاه و آوازهای مختلف نوشته شده، راه دیگر تشخیص موسیقی ایرانی است.

منبع: کتاب آشنایی با دستگاه های موسیقی ایرانی و لیست کامل گوشه ها و آوازها
تهیه و تنظیم: امید الیاسی