آقا حسینقلی خان فراهانی

وقتی نوازنده می‌خواهد برای مردم ساز بزند باید دست و پنجه‌اش درست کار کند

 

آقا حسینقلی خان فراهانی که در سال 1230 به دنیا آمد، از نوازندگان سرشناس تار در اواخر دوران قاجار بود.

او فرزند کوچک‌تر آقاعلی‌اکبر خان فراهانی قدیمی‌ترین نوازنده معروف تار در دوره ناصرالدین‌ شاه بود و نزد برادران خود آقا میرزا حسن و میرزا عبدالله فراهانی و پسرعموی خود آقا غلامحسین فراهانی به نواختن تار مشغول شد.

بعدها او و برادر او آقا عبدالله جزء نوازندگان درباری شدند.

او در نواختن تار با بیست و دو پرده و پنج سیم تبحر خاصی داشت.

همسر آقا حسینقلی خان نیز با ردیف‌های موسیقی ایرانی آشنایی داشت.

فرزندان آقا حسینقلی به شهنازی شهرت دارند.

علیرغم اینکه آنان موسیقی را ادامه ندادند اما دامادهای او باقر رامشگر و رضاخان، نوازندگان مشهوری شدند.

بزرگترین استاد تار دوران خود

آقا حسینقلی خان فراهانی به ردیف موسیقی ایرانی کاملا اشراف داشت و بزرگترین استاد تار دوران خود بود.

در ردیف ، سبک خاصی داشت که از روش برادرش پرکارتر و در تنظیم آن ذوق بیشتری به‌کار رفته بود.

وی همواره به شاگردان خود سفارش می‌کرد که زیاد تمرین کنند و هر روز حتما چند ساعتی برای خود ساز بزنند؛ زیرا اگر یک روز از کار غافل شوند ، عقب می مانند و دست و پنجه آنها سست و تنبل می‌شود.

خاطره‌ای از استاد

یکی از شاگردانش می‌گفت:

روزی در مجلس درس استاد نشسته بودم. شخصی وارد شد و از جانب یکی از رجال زمانه او را دعوت کرد. استاد عذر خواست و گفت حالم خوش نیست. وقتی آن مرد رفت دوباره تار را برداشت و مشغول تعلیم شد.

پرسیدم خدای نکرده شما را چه می‌شود؟ علاج دردتان به دست کیست؟ 

خندید و گفت: من که ناخوش نیستم.

 گفتم اینکه اظهار کسالت کردید چه مقصودی داشتید؟

استاد گفت: دست و پنجه‌ام خوب کار نمی‌کند.

با تعجب پرسیدم شما که الان تار به دست دارید و مشغول نواختن هستید.

گفت: آری مشق می‌دهم؛ اینکه ساز زدن نیست.

باز هم مقصود را درنیافتم ولی به احترام استاد سکوت کردم.

گفت مثل اینکه مطلب را درنیافتی. گفتم صحیح است.

خندید و گفت: وقتی نوازنده‌ای می‌خواهد برای مردم ساز بزند باید به اندازه کافی قبلا تمرین کرده باشد که دست و پنجه‌اش درست کار کند؛ من هر روز صبح چند ساعتی برای خود ساز می‌زنم و امروز که این مجال پیدا نشده است آماده کار نیستم؛ چگونه شب بروم برای مردم ساز بزنم؟

آقا حسینقلی خان فراهانی

سفر به پاریس

آقا حسینقلی یک سفر به همراه باقرخان رامشگر، اسدالله خان نوازنده تار و سنتور، سیداحمد خان آوازخوان و محمد باقر معروف به لبو (ضرب‌گیر) برای پر کردن صفحه گرامافون به پاریس رفت و آثاری از او ضبط شد.

چند نمونه از این صفحه‌ها که در آن‌ها استاد به تنهائی تار زده است موجود است؛ مانند: ماهور و سه‌گاه و شور و همایون و رهاب و مسیحی که تا اندازه‌ای معرف مضراب و پنجه استادانه نوازنده است.

این نخستین باری بود که اروپائیان موسیقی ایرانی را می‌شنیدند.  

ردیف آقا حسینقلی، که توسط فرزندش، علی‌اکبر شهنازی روایت و ضبط شده، یکی دیگر  از ردیف‌های بسیار معروف موسیقی ایرانی است.

آقا حسینقلی خان فراهانی

شاگردان

از میان شاگردان بسیاری که داشت این افراد را می‌توان نام برد که شهرت بسیاری یافته‌اند:

ارفع الملک که او را بهترین شاگرد آقاحسینقلی گفته‌اند.

غلامحسین درویش، میرزا غلامرضا شیرازی، باصرالدوله راد، علینقی وزیری، علیمحمد فخام بهزادی (فخام الدوله)، یحیی خان قوام الدوله‌ای، آقا رضاخان (داماد حسینقلی)، خلیل فهیمی (فهیم الملک)، یوسف فروتن، جهانشاه میرزا بیابانی، محسن میرزا ظلی، سلطان مجید میرزا رخشانی که در اواخر عمر دیوانه شد و با وجود این در حال جنون نیز خوب ساز می‌زد، خازن الدوله، شهاب دفتری، سراج، محمدرضا سالار معظم، مرتضی نی داوود، معزالدین غفاری و حسینقلی غفاری (فرزند کمال الملک) و محمود وقار.

آقا حسینقلی، در سال ۱۲۹۴ درود حق را بدرود گفت.

برگرفته از سرگذشت موسیقی ایران اثر روح الله خالقی