بخش فرعی ردیف موسیقی ایرانی

بخش فرعی ردیف موسیقی ایرانی

در ردیف موسیقی ایرانی پنج آواز اصلی وجود دارد که در واقع مجموعه‌ای از “گوشه”ها هستند که عضوی از دستگاه‌های مختلف بوده‌اند اما به خاطر شباهت بیشتری که با هم داشته‌اند، از دستگاه موردنظر جدا شده و به شکل یک آواز درآمده‌اند.
در این میان، «بیات کرد» و «شوشتری» دو آوازی هستند که بر سر مستقل حساب آوردنشان اختلاف است و بدین جهت آمار آوازها را بین عدد پنج و هفت معلق نگه داشته‌اند.

1. بیات کرد
آوازی در دستگاه شور با استقلال و وسعت آوازی کامل، شبیه حجاز است زیرا از درجه پنجم گام شور با حدود شش درآمد متنوع آغاز می‌شود.
آثاری که در این آواز خوانده شده اند، آنقدر محدودند که هیچ وقت تا به حال هیچ آلبوم کاملی از بیات کرد ساخته نشده است.

2. بیات اصفهان
برخی این دستگاه را جزء دستگاه شور و برخی از متعلقات همایون دانسته‌اند.
آواز بیات اصفهان شباهت‌های بسیاری با گام مینور هارمونیک دارد و تنها تفاوت گام اصفهان با گام مینور فاصله ششم نیم بزرگ بین درجه ششم و درجه اول ِ اصفهان است که این فاصله در گام مینور ششم کوچک است.
روح‌الله خالقی، آواز اصفهان را “گاهی شاد و گاهی غمگین” می‌خواند و حالت آن را «بین غم و شادی» می‌داند.
ایستادن روی درجه دوم گام اصفهان (گوشه بیات راجه) حالت خاصی شبیه به گوشه بیداد همایون به آهنگ می‌دهد که از نظر نت‌بندی مانند یکدیگر هستند.
برخی زمان مناسب برای گوش فرادادن به آواز اصفهان را قبل از طلوع آفتاب می‌دانند و به همین دلیل نیز حس آن را مناجات‌گونه و متفکرانه بیان می‌کنند.
رنگ اختصاص یافته به این آواز سبز روشن و عنصر آن شعله آتش است.
تیتراژ سریال هزاردستان که مرتضی نی داوود ساخته است، از نمونه های این آواز است.

3. دشتی
آواز دشتی از متعلقات دستگاه شور است که آن را آواز چوپانی نیز نامیده‌اند.
این آواز با اینکه غم انگیز و دردناک است اما در عین حال بسیار لطیف و ظریف.
دشتی همیشه پای ثابت عزاداری‌ها بوده است.
از دشتی علاوه بر مراسم عزاداری، در موسیقی‌درمانی هم استفاده می‌شود.
خیلی از روانشناس‌ها از این نوع موسیقی استفاده می‌کنند تا بیمار موردنظر به راحتی احساساتش را بیرون بریزد و خودش را تخلیه کند.
هرچند که آواز دشتی امروزه در بین مردم گیلان رواج یافته و گوشه‌هایی مانند دیلمان و گیلکی متعلق به شمال ایران است، اما اصل آواز دشتی متعلق به منطقه دشتی در جنوب کشور است و نغمه دردهای زمانه و روزگار پر از مشقت و سختی عشایر و چوپانان و مردمان کوهپایه نشین زاگرس است.
از مشهورترین آثار در آواز دشتی به سرود ای ایران اثر روح‌الله خالقی می‌توان اشاره کرد. عارف قزوینی نیز بسیاری از تصنیف‌های خود را در این آواز ارائه کرده‌است.
4. بیات ترک
این آواز یکی از زیرمجموعه‌های دستگاه شور است و به دلیل نزدیکی به ماهور، قابلیت اجرایی بسیاری از گوشه‌های ماهور را دارد.
بیات ترک از لحاظ رابطه فواصل با درآمد، قدری یکنواخت به گوش می‌رسد.
نُت شاهد آن، درجه سوم گام شور، و نت ایست آن، درجه هفتم آن است.
جالب است بدانید اذان موذن‌زاده اردبیلی در گوشه‌ای از این آواز با نام «روح الارواح» ساخته شده و به نظر می‌رسد مرحوم موذن‌زاده به خاطر اسم این گوشه، آن را برای اذان خود انتخاب کرده.

5. افشاری
این آواز هم یکی از زیرمجموعه‌های دستگاه شور است.
بسیاری از تصنیف‌های قدیمی در این آواز ساخته شده‌اند.
آوازهای افشارگاه با حزن همراهند و گاهی هم بسیار شاد هستند.

6. شوشتری
آهنگ شوشتری گوشه‌ای است از دستگاه همایون.
از همایون دو گوشه مشتق می‌شوند:
یکی گوشه شوشتری و دیگری اصفهانی.
شوشتری بر روی تمام دستگاه‌های موسیقی ایران آهنگ‌های محلی دارد و برای هر کدام از دستگاه‌های موسیقی ایران یک ردیف محلی در شوشتر اجرا می‌شود. تم اصلی این دستگاه غمگین است.
از جمله آثار شوشتری می‌توان به این قطعات اشاره نمود:
بیا تا گل برافشانیم ساخته حسین علیزاده و با آواز علیرضا افتخاری؛
کاست راز و نیاز باد صبا: ساخته حسام‌السلطنه (در دیوان عارف به او هم نسبت داده شده ) با شعری از ملک الشعرای بهار، با آواز محمدرضا شجریان؛
به زندان: اثر معروف صبا، که با تنظیم استاد حسین دهلوی و ویلن ارسلان کامکار اجرا شده است.
7. ابوعطا
یکی از آوازهای چهارگانه متعلق به دستگاه شور در موسیقی ایرانی است.
این آواز که حال و هوای غمگینی دارد با القاب دیگری مانند سارنج (صلحی) و دستان عرب نیز شناخته می‌شود.
انسان با گوش دادن به ابوعطا کمی به فکر فرو می‌رود و به مسائل فلسفی پیرامونش می‌اندیشد.
با اینکه ابوعطا با نام دستان عرب هم شناخته می‌شود و در گوشه‌هایی از آن بسیار به نغمه‌های عربی نزدیک است اما ابوعطا مایه‌ای کاملاً ایرانی و اصیل است.
از آثار معروف در این دستگاه، آلبوم عشق داند اثر محمدرضا شجریان و محمدرضا لطفی و آلبوم آتش در نیستان اثر شهرام ناظری و جلال ذوالفنون است.