دوتار که در موسیقی قدیم ایران به آن تنبور یا تمبور نیز گفته می شده است، از سازهای متداول در ایران قدیم است که امروزه نیز در برخی نواحی ایران متداول می باشد. دوتار یا تنبور از خانوادۀ سازهای زهی (مضرابی) است که با انگشتان دست نواخته می شود.

تنبور یا دوتار و انواع آن

امروزه این ساز در مناطقی چون شرق و شمال خراسان، منطقۀ ترکمن نشین و کتول در استان گلستان و نیز شرق مازندران متداول است و به این ترتیب می توان گفت حوزۀ رواج دوتار، شمال شرقی ایران است. البته تنبور کرمانشاهان نیز متعلق به همین گروه از سازها است.

ساختار دوتار (تنبور)

دو تار (تنبور) های متداول در نواحی مختلف ایران، با حفظ ویژگیهای اصلی مشترک، تفاوتهایی در ساختار دارند و همه دارای کاسۀ طنینی یکپارچه به شکل تقریبا نیمه گلابی اند و روی دهانۀ کاسه با صفحۀ چوبی پوشیده شده است.

کاسه طنینی به دسته ای نسبتا طویل متصل است که روی دستان ها بسته می شوند. دو تار (تنبور) دو وتر و دو گوشی دارد و سیم گیر، خرک و شیطانک از دیگر اجزای ساختمان دو تار (تنبور) هستند.

کوک دو تار (تنبور)

تنبور یا دوتار و انواع آن

شکل کوک دو تار (تنبور) ترکمن صحرا، کتول، شرق مازندارن، شرق و شمال خراسان

تنبور یا دوتار و انواع آن

شکل کوک دو تار (تنبور) شرق و شمال خراسان

 

انواع مختلف دو تار (تنبور)

1. دو تار (تنبور) شرق خراسان

تنبور یا دوتار و انواع آن

غلامعلی پورعطایی، نوازندۀ دو تار (تنبور) منطقۀ شرق خراسان

تکنیک های اجرایی دو تار در نواحی مختلف ایران بنا به ضرورت و زیبایی شناسی منطقه با هم فرق می کند.

تکنیک اجرایی دو تار (تنبور) شرق خراسان چگونه است؟

دست راست: مضراب تک (چپ و راست)، تکرار سریع صدای واحد (انواع ریز) و تسلسل یکنواخت شکلهای ریتمیک_ متریک مشابه.
دست چپ: ویبراسیون طولی، ویبراسیون عرضی، کندن، تکیه و گلیساندو.

توجه: در دو تار (تنبور) شرق خراسان معمولا از انگشت شست دست چپ در انگشت گذاری استفاده نمی شود.

از دو تار (تنبور) شرق خراسان در کجاها استفاده می شود؟

در منطقۀ شرق خراسان دو تار (تنبور) مهمترین ساز در همراهی آوازها می باشد و با هیچ ساز دیگری، جز در موارد خاص با دایره، همراهی نمی شود.

دو تار (تنبور) شرق خراسان سازی مجلسی است و در محافل انس، گردهمایی های دوستانه، مجالس شادی و ائین ذکرخوانی طریقت نقشبندیۀ مجددی استفاده می شود.

تعدادی از مقام های این منطقه فقط به حلقۀ ذکر اختصاص دارند و تعدادی دیگر در مجالس مختلف اجرا می شوند.

جنس دو تار (تنبور) شرق خراسان از چیست؟

در دو تار (تنبور) شرق خراسان جنس کاسۀ طنینی و صفحه از چوب توت؛ جنس دسته از چوبهای عناب، سرخدار و زردآلو؛ گوشی ها از جنس چوب زردآلو و گردو؛ شیطانک از جنس استخوان یا شاخ قوچ ؛ سیم گیر از جنس استخوان، شاخ قوچ یا چوب؛ خرک از جنس استخوان؛ وترها از جنس سیم فولادی؛ و دستانها از جنس زه یا نخ نایلونی می باشد.

2. دو تار (تنبور) شمال خراسان

تنبور یا دوتار و انواع آن
حاج قربان سلیمانی، نوازندۀ دو تار (تنبور) منطقۀ شمال خراسان

تکنیک اجرایی دو تار (تنبور) شمال خراسان

این تکنیک ها تا حدود بسیار زیادی شبیه تکنیک های دوتار شرق خراسان می باشد. تفاوت عمده در تکنیک اجرایی دست چپ است، به اینصورت که در دو تار شمال خراسان از انگشت شست چپ روی وتر بم استفاده می شود که همین مسئله باعث تفاوت صدادهی این ساز نسبت به دو تار شرق خراسان می شود.

از دو تار (تنبور) شمال خراسان در کجاها استفاده می شود؟

دو تار (تنبور) شمال خراسان توسط نوازندگانی که بخشی نامیده می شوند نواخته می شود. بخشی، نوازنده، خواننده، داستان گو و شاعر است.

دو تار (تنبور) مهمترین ساز همراهی کنندۀ آواز در موسیقی شمال خراسان است و با هیچ ساز دیگری همراهی نمی شود.

دو تار شمال خراسان نیز سازی مجلسی است و در مجالس عروسی و محافل و شب نشینی ها مورد استفاده قرار می گیرد. بخش مهمی از رپرتوار این ساز مربوط به داستان ها و روایت هایی است که بخشی به صورت آواز یا نقل اجرا می کند.

جنس دو تار (تنبور) شمال خراسان از چیست؟

در دو تار (تنبور) شمال خراسان جنس کاسۀ طنینی و صفحه از چوب توت؛ جنس دسته از چوبهای عناب و زردآلو؛ گوشی ها از جنس چوب زردآلو و فلز؛ شیطانک از جنس استخوان، شاخ، چوبهای زردآلو و عناب؛ سیم گیر از جنس استخوان، شاخ یا چوب؛ خرک از جنس چوبهای زردآلو، عناب یا شاخ آهو؛ وترها از جنس سیم فولادی؛ و دستانها از جنس زه، مفتول فلزی یا نخ نایلونی می باشد.

3. دو تار (تنبور) ترکمنی (گلستان)

تنبور یا دوتار و انواع آن
نوازندگان دو تار (تنبور) منطقۀ ترکمنی گلستان

تکنیک اجرایی دو تار (تنبور) ترکمنی (گلستان)

تکنیک های اجرایی دو تار (تنبور) ترکمنی در مقایسه با سایر نمونه های دو تار (تنبور) پیچیده تر، سازمان یافته تر و تعریف شده تر است.
مهمترین تکنیکهای اجرایی دست راست: شِلِپه، چیر تیم، غئرو، آل ساق، انواع ریز.
مهمترین تکنیکهای اجرایی دست چپ: ناغما، ویبراسیون و کندن.
توجه: در نواختن دو تار (تنبور) ترکمنی انگشت شست دست چپ نقشی تعیین کننده و پیچیده دارد.

از دو تار (تنبور) ترکمنی (گلستان) در کجاها استفاده می شود؟

دو تار (تنبور) مهمترین ساز در مناطق ترکمن نشین ایران و مهمترین ساز در همراهی آوازهای این منطقه است. دو تار (تنبور) ترکمنی نیز توسط نوازندگانی که باغشی (بخشی) نامیده می شوند نواخته می شود.

حوزۀ فعالیت بخشی های ترکمن ماننده بخشی های شمال خراسان است. دو تار (تنبور) ترکمنی معمولا با کمانچه همراهی می شود.

این ساز نیز سازی مجلسی است و در مجالس عروسی و محافل انس و شب نشینی ها مورد استفاده قرار می گیرد.

جالب است بدانید که از دو تار ترکمنی (تنبور ترکمنی) در مجالس موسیقی درمانی که با عنوان پُرخوانی یا آئین ذکر برگزار می شود و نیز در تسکین بیماری سرخک، بخصوص در کودکان نیز استفاده می شود.

بخش مهمی از رپرتوار این ساز نیز مربوط به داستان ها و روایت هایی است که بخشی به صورت آواز یا نقل اجرا می کند.

جنس دو تار (تنبور) ترکمنی (گلستان) از چیست؟

در دو تار (تنبور) ترکمنی جنس کاسۀ طنینی و صفحه از چوب توت؛ جنس دسته از چوبهای توت و زردآلو؛ گوشی ها از جنس چوب و فلز برنج، زردآلو یا گردو؛ شیطانک از جنس استخوان یا شاخ قوچ؛ سیم گیر از جنس استخوان یا شاخ قوچ؛ خرک از جنس چوب؛ وترها از جنس سیم فولادی؛ و دستانها از جنس زه یا مفتول فلزی می باشد.

4. دو تار (تنبور) کتول (گلستان)

تنبور یا دوتار و انواع آن
علی اصغر اصلانی کتولی، نوازندۀ دو تار (تنبور) منطقۀ کتول گلستان

 

تکنیک اجرایی دو تار (تنبور) کتول (گلستان)

تکنیکهای اجرایی دست راست و چپ در دو تار (تنبور) کتول تا حد بسیار زیادی متأثر از دو تار ترکمنی و در عین حال ساده شدۀ این تکنیک هاست.

از دو تار (تنبور) کتول (گلستان) در کجاها استفاده می شود؟

دو تار (تنبور) از سازهای اصلی منطقۀ کتول در همراهی با آواز است. دو تار (تنبور) کتول با هیچ ساز دیگری همراهی نمی شود و در مجالس عروسی و شادمانی و نیز محافل انس و شب نشینی ها بسیار مورد استفاده قرار می گیرد.

جنس دو تار (تنبور) کتول (گلستان) از چیست؟

در دو تار (تنبور) کتول جنس کاسۀ طنینی و صفحه از چوب توت؛ جنس دسته از چوبهای سخت مانند افرا؛ گوشی ها از جنس چوبهای افرا، زردآلو یا گردو؛ شیطانک از جنس چوب، استخوان یا شاخ؛ سیم گیر از جنس استخوان یا شاخ؛ خرک از جنس چوبهای گردو و توت؛ وترها از جنس سیم فولادی؛ و دستانها از جنس زه، مفتول فلزی، نخ نایلونی و سیمهای مسی می باشد.

5. دو تار (تنبور) شرق مازندران

تنبور یا دوتار و انواع آن
رمضان شکارچیان، نوازندۀ دو تار (تنبور) شرق مازندارن

تکنیک اجرایی دوتار (تنبور) شرق مازندران

تکنیکهای اجرایی دست راست و چپ در دو تار (تنبور) شرق مازندارن نیز تأثیر گرفته از دو تار ترکمنی و دو تار شمال خراسان است که با برخی ویژگیهای موسیقی این منطقه سازگار شده اند. این ساز بیش از آنکه ساز تک نواز باشد، ساز همراهی کنندۀ آواز است.

از دوتار (تنبور) شرق مازندران در کجاها استفاده می شود؟

دو تار (تنبور) از سازهای اصلی در همراهی با آوازهای این منطقه است. این ساز نیز معمولا با ساز دیگری همراهی نمی شود. برخی نوازندگان در مجالس عروسی گاهی دو تار (تنبور) را با کمانچه و دایره یا تنبک می نوازند. از این ساز در مجالس عروسی و شادی، محافل انس و شب نشینی ها استفاده می شود.

جنس دو تار (تنبور) شرق مازندران از چیست؟

در دو تار (تنبور) شرق مازندارن جنس کاسۀ طنینی و صفحه از چوب توت؛ جنس دسته از چوبهای گردو و توت؛ شیطانک از جنس چوب؛ سیم گیر از میخ فلزی، چوب، استخوان و شاخ؛ خرک از جنس چوبهای شمشاد و توت؛ وترها از جنس سیم فولادی؛ و دستانها از جنس زه، مفتول فلزی و سیمهای مسی می باشد.

 

برگرفته از کتاب: سازهای ایرانی