سنتورنوازی- داریوش صفوت

تکنیک هر سازی عبارتست از اصول نوازندگی یا به‌عبارت دیگر، طریقه صحیح و با قدرت نواختن ساز.

ملاک صحیح یا غلط بودن اصول و طریقه‌های نوازندگی نتیجه کار است؛ یعنی هر طریقه‌ای‌که قدرت و قوت بیشتری در نوازنده ایجاد کند و پیشرفت وی را سریع‌تر سازد، صحیح‌تر است.

  1. تکنیک گرفتن مضراب:

در این مورد سه نکته را باید در نظر داشت.
نکته اول:

اگر مضراب در بین انگشتان شل گرفته شود، صحیح نیست و در حین نوازندگی مضراب از دست رها می‌شود.

همچنین، اگر مضراب‌ها را در بین انگشتان محکم فشار دهیم صدایی که از ساز درمی‌آید، خشک خواهد بود.

راه صحیح اینست که در عین اینکه مضراب‌ها را در بین انگشتان محکم می‌گیریم مواظب باشیم هیچگونه فشاری به آن وارد نیاوریم.

اصولا در سنتور زدن نباید به هیچ یک از عضلات بدن فشاری وارد آید بلکه باید ساز را راحت اجرا کرد.

به‌عبارت دیگر، در عین حالی‌که باید مضراب‌ها را در بین انگشتان محکم گرفت ولی نباید به عضلات دست فشاری آورد یا آنها را منقبض نمود.

نکته دوم:

هیچگاه مضراب نباید به بند اول انگشت برسد؛ بلکه باید بین بند اول و نوک انگشت قرار گیرد.
نکته سوم:

دست باید گرد باشد. برای این منظور، مضراب را بین بند اول و نوک انگشت سبابه (اول) قرار داده، انگشت میانه (دوم) را زیر آن، کمی جلوتر از انگشت سبابه، قرار می‌دهیم و انگشت سوم و چهارم، به ترتیب، زیر انگشت میانه (دوم) قرار می‌گیرند.

توجه 1:

انگشت‌های سوم و چهارم نباید از هم باز شوند، بلکه هر چهار انگشت باید به ترتیب و پشت سر هم به یکدیگر چسبیده باشند.

توجه 2:

انگشت شست باید لنگر مضراب را حفظ کند و برای این منظور هیچگاه نباید شست از پشت مضراب بلند شود یا شل باشد.

مزیت‌های استفاده از این تکنیک در گرفتن مضراب‌ها:

الف- می‌توان مضراب‌ها را در بین انگشتان محکم گرفت.

ب- می‌توان مضراب را کاملا از مچ حرکت داد؛ چراکه رمز اساسی نوازندگی سنتور در اینست که مضراب از مچ حرکت کند تا دست برای اجرای قطعات تند و پاساژها و پرش‌های مشکل آماده باشد.

ج- صدای سنتور صحیح و نافذ خواهد بود.
      

  1. تکنیک سرعت در نوازندگی:

عده‌ای از نوازندگان تازه‌کار خیال می‌کنند هرچه در موقع نواختن بیشتر عجله کنند و به اصطلاح تندتر بنوازند، مهارت آنان بیشتر جلوه می‌کند.

متأسفانه در بین نوازندگان سنتور این فکر غلط بیشتر رسوخ دارد زیرا سنتور سازی مضرابی است و در سازهای مضرابی اجرا کردن قطعات سنگین بسیار مشکل است.

اجرای کشش‌های سنگین و رعایت نوانس‌های آن در سازهای مضرابی مهارت زیادی می‌خواهد در حالیکه اگر یکی از همین قطعات سنگین را تند و باعجله اجرا کنیم، دیگر آن مشکلات اولیه را نخواهد داشت و به همین خاطر است که نوازندگان تازه‌کار سنتور همیشه تند و باعجله ساز می‌زنند.

در این مورد باید همواره دو نکته را متذکر بود:

الف- آهسته و کند ساز زدن مشکل‌تر از تند زدن است.

ب- البته منظور این نیست که همیشه آهسته ساز بزنیم بلکه منظور اینست که باید سعی کرد روح هر قطعه را درک نمود؛ چنانچه تند است، تند اجرا کرد و چنانچه سنگین است، سنگین نواخت.

ولی در کل تذکر این نکته ضروری است که در موقع تمرین و آموختن یک قطعه، خواه آن قطعه تند باشد یا سنگین، ابتدا باید بسیار آهسته تمرین کرد و وقتی خوب یاد گرفتیم و به تکنیک آن واقف شدیم به همان تندی که روح آن قطعه ایجاب می‌کند، خواهیم نواخت.

  1. قوت و شدت در نوازندگی:

این نکته که مضراب را قوی و محکم روی سیم‌ها بزنیم یا آهسته و بدون فشار، نکته بسیار حساس و دقیقی است، زیرا لطافت و زیبایی صدای سنتور بستگی زیادی به آن دارد.

در این مورد باید دانست که گرچه این موضوع به نسبت حالت قطعات فرق می‌کند، ولی بطورکلی مضراب سنتور باید از روی سیم‌ها به طوری بالا بیاید که تقریبا تا نزدیک سر نوازنده برسد ولی در عین حال وقتی روی سیم می‌خورد صدایی دلچسب و لطیف درآورد.

برای توانایی در این قسمت باید هنگام تمرین، مضراب‌ها را هر چه ممکنست از روی سیم‌ها بالاتر بیاوریم و محکم و استوار تمرین نماییم.

هرچه میزان تمرین ما زیادتر باشد، رفته رفته دست نرم می‌شود و در عین اینکه مضراب‌ها بسیار بالا می‌آید و به نظر می‌رسد که محکم روی سیم خواهد خورد صدای سیم ها دلچسب و مطبوع خواهد شد.

البته در مواردیکه لازمست قطعه‌ای بسیار نرم و کم صدا اجرا شود می‌توان مضراب‌ها را کوتاه روی سیم‌ها زد ولی قاعده کلی، مخصوصا برای تمرین، همان است که گفته شد.

  1. صحت صداها در نوازندگی:

“سونوریته” یا همان کیفیت و نوع صدایی که نوازنده از ساز خود بیرون می‌کشد، مسئله بسیار مهمی است زیرا نوازنده‌ای که نتواند از ساز خود صدایی مطبوع و دلپذیر درآورد، هرچقدر هم در اجرای قطعات ورزیده باشد کارش موردپسند شنوندگان نخواهد بود.

برای دستیابی به این هدف باید

اولا، سعی کرد مضراب‌ها به اصطلاح تمیز و روشن باشد؛ یعنی فقط روی همان سیمی که موردنظر است بخورد.

ثانیا، صدای حاصل از زدن مضراب صاف و خالص باشد؛ یعنی وقتی روی سیم می‌خورد فقط صدای سیم شنیده شود و برای این منظور باید در عین اینکه مضراب از روی سیم خیلی بالا می‌آید بدون فشار روی سیم بخورد والّا بغیر از صدای سیم، صدای خوردن مضراب به روی سیم هم به طرز نامطبوعی شنیده خواهد شد.

برای اینکه صدای حاصل از مضراب تمیز و روشن و صاف باشد، مضراب باید حتما از مچ حرکت کند. کسانیکه به اصطلاح با انگشت ساز می‌زنند هرگز مضرابی تمیز و صاف نخواهند داشت.

  1. رعایت نوانس در نوازندگی:

اهمیت رعایت حالت‌های مختلف از قبیل شدت یا ضعف، تند یا کند شدن و … به قدری است که می‌توان گفت اجرای یک قطعه موسیقی بدون رعایت نوانس‌های آن فاقد لطف و زیبایی هنری است.

رعایت نوانس‌ها در سنتور مشکل‌تر از سایر سازهای ایرانی است، زیرا ایجاد تمام حالات مختلف موسیقی که مثلا در ویولن با کمک انگشتان و آرشه ایجاد می‌گردد در سنتور فقط با دو مضراب خشک و بی‌روح به وجود می‌آید و به همین جهت نوازنده برای ایجاد حالات موسیقی در سنتور باید تسلط کاملی بر مضراب خود داشته باشد.

برای اینکه در این زمینه قدرت لازم را به دست آورید باید به موسیقی صحیح و علمی زیاد گوش کرد.

گوش کردن موسیقی از رموز موفقیت در این زمینه است. 

چگونگی بکارگیری مضراب‌های چپ و راست:

بطورکلی در آوازهای ایرانی باید شروع و خاتمه مطلب با مضراب راست باشد.

در موقع جواب دادن آواز باید نت‌هایی که مطابق سیلاب شعری‌اند تماما با مضراب راست اجرا شوند و نت‌هایی که مستقلا مربوط به یک سیلاب شعری نبوده برای زینت نت‌های مزبور و ایجاد حالت‌های مخصوص آوازی به کار می‌روند با مضراب چپ اجرا گردند.

پس اصل مضراب راست است و مضراب چپ باید نسبتا خفیف و وابسته به مضراب راست زده شود و جز در مواردیکه لازمست مضراب چپ زده نشود.

ولی برای اینکه در نوازندگی سنتور قوی باشیم و بخصوص برای ایجاد صداهای صحیح، باید هر دو دست حتی‌المقدور از حیث قدرت برابر باشند.

منتهی هرجا لازم شد دست چپ نقش ضعیف تری بازی خواهد کرد.

چه بسا در بعضی موارد (مثل اجرای پاره‌ای قطعات آوازی در ناحیه پشت خرک سنتور) این جریان معکوس می‌شود، یعنی مضراب چپ نقش اساسی را بر عهده دارد و مضراب راست ضعیف و کم صدا زده می‌شود.

لذا، ذکر این نکته ضروریست که اصولا قوی شدن در نوازندگی سنتور بدون داشتن دست چپ بسیار قوی ممکن نیست.

اگر دست چپ ضعیف باشد، معایب زیر بروز خواهد کرد:

الف- نوازنده از اجرای مضراب “ریز” صحیح و خوش‌صدا محروم خواهد ماند.

ب- اجرای قطعات ضربی و چهارمضراب‌هایی که جنبه تکنیکی قوی دارند و نیز اجرای پاساژها و گام‌ها امکان‌پذیر نخواهد بود.

برای قوی شدن در دست چپ باید:

الف- آهسته و بی‌شتاب تمرین کنید.

ب- مضراب از روی سیم به قدری بالا بیاید که به سر نوازنده برسد و محکم روی سیم بخورد و نه تنها برای قوی شدن دست چپ بلکه برای تمرین‌های روزانه که انجام می‌دهیم.

بدون رعایت این دو شرط (یعنی مضراب بلند و بی‌شتاب) اجرای تمرینات فایده‌ای نخواهد داشت.

گردآورنده: اشرف اخشابی

برگرفته از تکنیک‌های نوازندگی سنتور

به نقل از: داریوش صفوت