تکنیک‌های نوازندگی سنتور

سنتورنوازی- داریوش صفوت
چگونگی بکارگیری مضراب‌های چپ و راست

توالی و تکرار مضراب‌ها

در ادامه مباحث مربوط به تکنیک‌های نوازندگی سنتور در این مقاله به بررسی چگونگی بکارگیری مضراب‌های چپ و راست و نیز توالی و تکرار مضراب‌ها می‌پردازیم.

بخش اول- چگونگی بکارگیری مضراب‌های چپ و راست:
بطورکلی در آوازهای ایرانی باید شروع و خاتمه مطلب با مضراب راست باشد.
در موقع جواب دادن آواز باید نت‌هایی که مطابق سیلاب شعری‌اند تماما با مضراب راست اجرا شوند و نت‌هایی که مستقلا مربوط به یک سیلاب شعری نبوده برای زینت نت‌های مزبور و ایجاد حالت‌های مخصوص آوازی به کار می‌روند با مضراب چپ اجرا گردند.
پس اصل مضراب راست است و مضراب چپ باید نسبتا خفیف و وابسته به مضراب راست زده شود و جز در مواردیکه لازمست مضراب چپ زده نشود.
ولی برای اینکه در نوازندگی سنتور قوی باشیم و بخصوص برای ایجاد صداهای صحیح، باید هر دو دست حتی‌المقدور از حیث قدرت برابر باشند.
منتهی هرجا لازم شد دست چپ نقش ضعیف‌تری بازی خواهد کرد.
چه بسا در بعضی موارد (مثل اجرای پاره‌ای قطعات آوازی در ناحیه پشت خرک سنتور) این جریان معکوس می‌شود، یعنی مضراب چپ نقش اساسی را برعهده دارد و مضراب راست ضعیف و کم صدا زده می‌شود.

لذا، ذکر این نکته ضروریست که
اصولا قوی شدن در نوازندگی سنتور بدون داشتن دست چپ بسیار قوی ممکن نیست.

اگر دست چپ ضعیف باشد، معایب زیر بروز خواهد کرد:
الف- نوازنده از اجرای مضراب “ریز” صحیح و خوش‌صدا محروم خواهد ماند.
ب- اجرای قطعات ضربی و چهار مضراب‌هایی که جنبه تکنیکی قوی دارند و نیز اجرای پاساژها و گام‌ها امکان‌پذیر نخواهد بود.

برای قوی شدن در دست چپ باید:
1. آهسته و بی‌شتاب تمرین کنید.
2. مضراب از روی سیم به قدری بالا بیاید که به سر نوازنده برسد و محکم روی سیم بخورد و نه تنها برای قوی شدن دست چپ بلکه برای تمرین‌های روزانه‌ای که انجام می‌دهیم بدون رعایت این دو شرط (یعنی مضراب بلند و بی‌شتاب) اجرای تمرینات فایده‌ای نخواهد داشت.

بخش دوم- توالی و تکرار مضراب‌ها:
در حالیکه مضراب‌های چپ و راست پی‌درپی زده شوند، یعنی بعد از هر مضراب رسات یک مضراب چپ زده شود، اصلاح توالی (آلتِرناسیون) به کار می‌رود.
در توضیح این مطلب باید به ذکر دو نکته پرداخت:
1. اول اینکه از نظر موسیقی قدیم ایران باید بین قطعات ضربی و آواز فرق گذاشت. در مورد آواز از توالی مضراب‌ها فقط در موراد ضروری استفاده می‌شود و در بقیه‌ی موارد تکرار مضراب راست مورداستفاده است و بطورکلی تکرار مضراب چپ هم مورداستفاده نیست و اما در مورد قطعات ضربی، هم از توالی مضراب‌ها و هم از تکرار مضراب‌های چپ و راست استفاده می‌شود.
2.دوم اینکه در سنتور عضلات دست نوازنده باید دو نوع حرکت انجام دهند.
اول حرکت عمودی، دوم حرکت افقی.
وقتی شما مضراب را به دست راست گرفته روی یکی از خرک‌ها (مثلا روی خرک سوم، سل) می‌نوازید عضلات مچ دست راست شما یک حرکت عمودی به مضراب داده‌اند ولی چنانچه با همان مضراب ابتدا روی خرک سوم نواخته بلافاصله نیز روی خرک ششم (دو) بنوازید؛ در اینجا علاوه بر حرکت عمودی یک حرکت افقی هم به مضراب داده‌اید و دست راست شما یک حرکت افقی نیز کرده است.
بطورکلی چون پایه‌های چهارمضراب‌های سنتور بیشتر تشکیل شده است از حرکات عمودی دست چپ، لذا در بین نوازندگان سنتور حرکت عمودی دست چپ بسیار قوی شده است.
در حالیکه چون از تکرار مضراب چپ بطور افقی استفاده نمی‌کنند لذا دست چپ آنها از حیث حرکات افقی ضعیف مانده است ولی در مورد دست راست قضیه معکوس است و درست به همین علت است که دست راست با وجود اینکه از دست چپ قوی‌تر است، مع‌هذا در اجرای پایه‌های چهارمضراب از دست چپ ضعیف‌تر است.
خلاصه، سیستم فعلی نوازندگی سنتور طوری است که دست چپ از حیث حرکات عمودی قوی‌تر از دست راست بوده و در مقابل دست راست نیز از لحاظ حرکت افقی به مراتب قوی‌تر از دست چپ است.
چند نکته:
1. می‌دانیم که در تکنیک قدیم سنتور شروع و ختم مطلب با مضراب راست است. اینک اضافه می‌کنیم که این تکنیک مربوط به اجرای آوازهای ایرانی است و برای اجرای قطعات ضربی و ارکستری هیچ لزومی ندارد که خود را پایبند این مطلب بدانیم؛ بلکه باید دید طبیعت قطعه‌ای که می‌خواهیم اجرا کنیم چه ایجاب می‌کند. چنانچه لازم باشد مطلب را با مضراب چپ و در غیراینصورت با مضراب راست شروع می‌کنیم.
2. در مورد تکرار مضراب‌ها و یا توالی آنها نباید به هیچ وجه تعصب داشت. هرکدام به جای خود لازم‌اند. به این ترتیب که برای اجرای ردیف‌های آواز باید بیشتر از تکرار مضراب راست استفاده کرد و برای اجرای قطعات ضربی و ارکستری باید از هر دو استفاده کرد؛ یعنی هرجا لازم باشد توالی به کار می‌رود و هرجا ضرورت یابد تکرار مضراب راست و یا تکرار مضراب چپ مورداستفاده قرار می‌گیرد

ولی در هر حال، باید توجه داشت که

هم دست چپ و هم دست راست از حیث هر دو نوع حرکت (عمودی و افقی) باید قوی و ورزیده باشند.

گردآورنده: اشرف اخشابی
برگرفته از تکنیک های نوازندگی سنتور
به نقل از داریوش صفوت