حالات روحی دستگاه ها و گام های ایرانی و بررسی تحولات موسیقی ما كه برگرفته از تمدن كهن تر از ایران یعنی یونان است.
حالات روحی دستگاه ها و گام های ایرانی
این تحولات از هنگامی شروع شد که به همراه حركات موزون و آواز و نغمه هاى طربناك نكیسا و باربد در بارگاه هخامنشیان شكل گرفت و تا دوران معاصر كه استادانى چون میرزاعبدالله، غلامحسین درویش خان و كلنل علینقى وزیرى در بسط و پیشرفت علمى آن اهتمام ورزیدند،‌ ادامه دارد.

ازجمله این تحولات گام ها كه در واقع نت هاى مورداستفاده در قطعات هستند و از جنبه هاى مهم اعجاز موسیقى در بیان حالات مختلف روحى به شمار مى روند. 

از مجموع بیش از دوازده دستگاه موسیقى ایرانى و حدود شصت نغمه امروز تنها تعداد معدودى باقى مانده كه به گوش ما آشنا هستند و الباقى تقریباً منسوخ شده اند.

بسیارى هم داراى فواصل فركانسى مشابه با دستگاه هاى دیگرند و تنها نام آنها متفاوت است.

دستگاه چهارگاه

در این میان دستگاه چهارگاه تنها دستگاهى است كه خاص موسیقى ایرانى است و در هیچ یک از موسیقى هاى شرقى دیگر مثل عربى یا استامبولى شنیده نمى شود. 

قطعه معروف «مباركباد»‌ كه در عروسى ها خوانده مى شود در این دستگاه است. 

شاید قبولش كمى سخت باشد كه چطور تفاوت در یك چهارم فاصله فركانسى میان نت ها مى تواند پیامى به موسیقى ایرانى ببخشد كه موسیقى غربى قادر به بیان آن نیست. 

درواقع اروپاییان هم تا قبل از موسیقیدان شهیر یوهان سباستین باخ از این نت ها بهره مى گرفتند و پیانوهایى هم با فواصل ربع پرده ساخته شده بودند. 

راه هاى مختلفى براى به خاطر سپردن و فراگیرى این دستگاه ها وجود دارد.

شاید معمول ترین روش مطابقت گوشى یك قطعه با قطعه اى است كه ما آن را قبلاً شنیده و گام آن را مى‌دانیم. 

دستگاه ماهور

مثلاً قطعه معروف «مرغ سحر ناله سركن»‌ (با شعرى از ملك الشعراى بهار و آواز قمرالملوك وزیرى ساخته مرتضى خان نى داود)، كلید شناسایى خوبى براى دستگاه ماهور است.
چیزى كه هنر شرق خصوصاً ایران را متمایز مى كند شیوه هاى به كار گیرى این هنر در بیان حالات پیچیده روحى با تلفیقى از اشعار و عبارات پرمعناست. 
درواقع موسیقیدانان معروفى چون استاد محمدرضا شجریان نیز محققانى هستند كه به این جنبه از كاربرد موسیقى اصیل توجه دارند.

حالات دستگاه های ایرانی

چهارگاه

فى المثل یك قطعه «چهارگاه» مى تواند توصیفى براى عباراتى چون: 
نوید طلوع و آسودگى، طرب و سرخوشى یا شكوه و پهلوانى را ارائه كند.

ماهور

«ماهور» كه در موسیقى كلاسیك همردیف گامى چون «دوماژور» است درواقع صفایى كودكانه دارد و گویى از پیچیدگى زیادى برخوردار نیست. 
ماهور مى تواند آغازگر یك روز پرنشاط كارى باشد. اصولاً ساخت قطعات غمگین در این دستگاه قدرى بعید به نظر مى رسد مگر آنكه باز پیام امید و تعهد در آن مستتر باشد. 
در این مورد مى توان قطعه اركسترال «كجایید اى شهیدان خدایى» را با صداى بیژن كامكار مثال زد. 

راست پنجگاه

دستگاه «راست پنجگاه» نیز در واقع فواصلى مشابه ماهور دارد (ایران اى سراى امید – با صداى شجریان).

مطابقت گام های ایرانی با گام های کلاسیک

از مجموع گام هاى ایرانى شاید تنها دو گام ماهور و اصفهان قابلیت انطباق با گام هاى كلاسیك را داشته باشند. 
اصفهان نیز كه تشابه زیادى با «لامینور هارمونیك» دارد از فراغ و نوستالژى سخن مى گوید (اصفهان – خواننده مُعین). 

برادر بزرگ این دستگاه گام همایون است كه اصولاً هرمان و غصه یا حسرت از آن مى بارد (تو اى پرى كجایى – قوامى).

راه دیگر براى به خاطر سپردن این دستگاه ها راهى است كه براى نوازندگان یا موسیقیدانان بسیار ساده است. 
نواختن این فواصل روى ساز به مرور باعث حفظ و به خاطرسپارى آنها مى شود.

سه گاه

«سه گاه» كه در واقع حزنى عرفانى و خداترس را القا مى كند گامى است كه قاریان قرآن نیز بسیار از آن بهره مى گیرند هرچند كه گاهى نیز به قطعات شادى در موسیقى سنتى و فولكلوریك برمى خوریم كه در این دستگاه خوانده مى شوند و تنها حس و حالى شرقى دارند (لب كارون – قطعه بوشهرى).

شور

«شور» كه به آن اُمالآواز گفته اند داراى سه آواز معروف به نامهاى دشتى، بیات ترك و افشارى است. 

وجه تمایز این آوازها در نت هاى مورداستفاده نیست بلكه در فرود روى نت ها است. 

به عبارت دیگر جایى كه احساس پایان قطعه به شنونده القا مى شود. 

اگر شور را با نت هاى زیر بنوازیم:

Re , Mi-(1/4 , Fa , Sol , La , Ti-(1/2 , Do

دشتی

«دشتى» كه پركاربردترین است از روى نت Re احساس پایان را القا مى كند و این در بیان لذتى محزون و عمیق در بسیارى از قطعات مشهور كاربرد دارد (اى ایران اى مرز پر گهر – روح الله خالقى). 

بیات ترک

«بیات ترك» سراسر سرور است و احساس پایان آن در مثال فوق روى نت Fa است. 

افشاری

«افشارى»‌ روى Sol فرود مى آید كه توصیفى از انتظار، التهاب یا هیجان را معمولاً با خود دارد. 

نوا

دستگاه «نوا» نیز كاملاً مشابه افشارى است. 

برخى از اشكال تعدیل شده این گام ها (فواصل نیم پرده به جاى ربع پرده) در موسیقى هاى سنتى و اقوام مختلف ما نیز مانند موسیقى آذرى با همین نام ها وجود دارند.

 Do , Re , Mi , Fa , Sol , La , Ti :ماهور
Do , Re-(1/4 , Mi , Fa , Sol , La-(1/4 , Ti :چهارگاه
Do , Re , Mi-(1/4 , Fa , Sol , La , Ti-(1/4 :سه گاه
منبع: NOTEAHANG Journal