حالات روحی دستگاه ها و گام های ایرانی و بررسی تحولات موسیقی ما كه برگرفته از تمدن كهن تر از ایران یعنی یونان است.
حالات روحی دستگاه ها و گام های ایرانی
این تحولات از هنگامی شروع شد که به همراه حركات موزون و آواز و نغمه هاى طربناك نكیسا و باربد در بارگاه هخامنشیان شكل گرفت و تا دوران معاصر كه استادانى چون میرزاعبدالله، غلامحسین درویش خان و كلنل علینقى وزیرى در بسط و پیشرفت علمى آن اهتمام ورزیدند،‌ ادامه دارد.

ازجمله این تحولات گام ها كه در واقع نت هاى مورداستفاده در قطعات هستند و از جنبه هاى مهم اعجاز موسیقى در بیان حالات مختلف روحى به شمار مى روند. 

از مجموع بیش از دوازده دستگاه موسیقى ایرانى و حدود شصت نغمه امروز تنها تعداد معدودى باقى مانده كه به گوش ما آشنا هستند و الباقى تقریباً منسوخ شده اند.

بسیارى هم داراى فواصل فركانسى مشابه با دستگاه هاى دیگرند و تنها نام آنها متفاوت است.

دستگاه چهارگاه

در این میان دستگاه چهارگاه تنها دستگاهى است كه خاص موسیقى ایرانى است و در هیچ یک از موسیقى هاى شرقى دیگر مثل عربى یا استامبولى شنیده نمى شود. 

قطعه معروف «مباركباد»‌ كه در عروسى ها خوانده مى شود در این دستگاه است. 

شاید قبولش كمى سخت باشد كه چطور تفاوت در یك چهارم فاصله فركانسى میان نت ها مى تواند پیامى به موسیقى ایرانى ببخشد كه موسیقى غربى قادر به بیان آن نیست. 

درواقع اروپاییان هم تا قبل از موسیقیدان شهیر یوهان سباستین باخ از این نت ها بهره مى گرفتند و پیانوهایى هم با فواصل ربع پرده ساخته شده بودند. 

راه هاى مختلفى براى به خاطر سپردن و فراگیرى این دستگاه ها وجود دارد.

شاید معمول ترین روش مطابقت گوشى یك قطعه با قطعه اى است كه ما آن را قبلاً شنیده و گام آن را مى‌دانیم. 

دستگاه ماهور

مثلاً قطعه معروف «مرغ سحر ناله سركن»‌ (با شعرى از ملك الشعراى بهار و آواز قمرالملوك وزیرى ساخته مرتضى خان نى داود)، كلید شناسایى خوبى براى دستگاه ماهور است.
چیزى كه هنر شرق خصوصاً ایران را متمایز مى كند شیوه هاى به كار گیرى این هنر در بیان حالات پیچیده روحى با تلفیقى از اشعار و عبارات پرمعناست. 
درواقع موسیقیدانان معروفى چون استاد محمدرضا شجریان نیز محققانى هستند كه به این جنبه از كاربرد موسیقى اصیل توجه دارند.

حالات دستگاه های ایرانی

چهارگاه

فى المثل یك قطعه «چهارگاه» مى تواند توصیفى براى عباراتى چون: 
نوید طلوع و آسودگى، طرب و سرخوشى یا شكوه و پهلوانى را ارائه كند.

ماهور

«ماهور» كه در موسیقى كلاسیك همردیف گامى چون «دوماژور» است درواقع صفایى كودكانه دارد و گویى از پیچیدگى زیادى برخوردار نیست. 
ماهور مى تواند آغازگر یك روز پرنشاط كارى باشد. اصولاً ساخت قطعات غمگین در این دستگاه قدرى بعید ب