استاد حبیب سماعی
نقل است”وقتی حبیب سماعی در مجلسی شروع به نواختن می‌کرده، هر شنونده تا پایان اجرا به همان حالت بی‌حرکت باقی می‌مانده است

حبیب سماعی و پدرش سماع حضور

پسر سماع حضور

حبیب سماعی (۱۳۲۵–۱۲۸۴)، استاد برجستۀ سنتور که از سن 12 سالگی نواختن سنتور را آغاز نمود، پسر سماع حضور، هنرمندی باایمان، صاحب فضایل اخلاقی و نیز از بزرگان موسیقی دوران قاجار بود.

پرهیز از مطربی

سماع حضور در سال‌های پایانی عمرش کمتر برای کسی ساز می‌زد و چون بر این باور بود که موسیقی به «مطربی» کشیده بود، از نواختن پرهیز داشت و تنها به اصرار، آن هم در خلوت دوستان، دستی به ساز می‌برد.

سال‌های پایانی عمر را معتکف به بارگاه امام رضا شد و تا زمان مرگش در همان‌جا ماند و عاقبت در سال ۱۳۰۰ شمسی درگذشت.

حبیب سماعی

محافظت از سنتور

حبیب سماعی در خردسالی به خواستِ پدر نواختن تنبک را فرا می‌گیرد و ساز پدر را همراهی می‌کند؛ ولی از ۱۲ سالگی به نواختن سنتور روی می‌آورد.

او تنها شاگرد یکی از آخرین استادان ساز سنتور بوده‌است و درواقع در زمان حیات وی هیچ نوازنده سنتور دیگری دیده نمی‌شود و ساز سنتور در معرض انقراض است و حبیب سماعی با معلومات موسیقایی که به ارث برده‌است یکه و تنها از این ساز محافظت می‌کند.

رکود بعد از درگذشت سماعی

بطوریکه، پس از درگذشت وی، سنتور، یک دوران رکود را تجربه می‌کند و درنهایت با استاد صبا که با شیوه سنتورنوازی حبیب آشنا بود راه او را ادامه می‌دهد و با آموزش دادن افرادی مانند فرامرز پایور، دوباره جایگاه این ساز را در موسیقی ایران تثبیت می نماید.

اصیل و ایرانی

علیرغم اینکه دوران حبیب سماعی دستخوش تحولات تند ناشی از مدرن شدن در ایران و موسیقی ایرانی است اما حبیب سماعی کاری به این کارها نداشت و سبک نوازندگی او کاملاً اصیل و ایرانی باقی ماند.

دوری از ضبط آثار

حبیب سماعی علاقه‌ای به ثبت آثارش نداشت و همواره از این کار دوری می‌جست. او تنها یک بار آن هم شاید به دلیل حفظ شدن صدای یکی از خوانندگان زمانش یعنی «پروانه» به پر کردن صفحه تن داد. از او همین صفحه‌ها باقی‌مانده‌اند که مجموع زمان آنها به یک ساعت هم نمی‌رسد.

شاگردان ممتاز سماعی

از میان شاگردان حبیب سماعی، نورعلی برومند، مرتضی عبدالرسولی، قباد ظفر، مهدی ناظمی و ابوالحسن صبا مشهورترین‌ها هستند.

حبیب سماعی

ردیف سنتور صبا به روایت حبیب

استاد صبا آثاری از حبیب سماعی را مکتوب کرد، آثاری شامل برخی ضرب‌ها و آوازهایی که به گونه‌ای از حبیب روایت شده‌اند و به نام ردیف سنتور صبا شناخته می‌شوند. این ردیف یکی از قدیمی‌ترین ردیف‌های مکتوب است و البته بسیار با ارزش. در ردیف سنتور صبا آثاری از خود صبا هم دیده می‌شوند ولی بیشتر قطعات و گوشه‌ها حال و هوای آثار حبیب را دارند.

ویژگی آثار حبیب

آثار حبیب سماعی به لحاظ هنری دارای چند ویژگی مهم هستند. اولین ویژگی مربوط به نوع صدادهی مضراب‌ها است.

مضراب‌های او چوبی و با سری بزرگ و بدون پوشش بودند.

او تلاش نمی‌کرد که با افزودن پوشش روی مضراب‌ها صدای سنتور را از حالت درخشندگی خارج کرده و مثلاً شبیه به پیانو کند زیرا نوع صدا در فرهنگی که حبیب در آن پرورش یافته‌است باید کاملاً شفاف و بلورین باشد.

پوشش مضراب‌ها بعد از حبیب

پس از حبیب سماعی استادان سنتور پوشش‌هایی از جنس نمد، پارچه، چرم و… به مضراب‌ها افزودند.

این اقدام بیش از هر چیز نشانه تفاوت تفکر مردی مثل حبیب با استادان دیگر است.

در تفکر حبیب اصالت جنس صدا بسیار مهم است و در تفکر بعد از حبیب تغییر این اصالت البته اهمیت یافته‌است.

هر کدام این شیوه‌ها مبانی فلسفی و فکری خاص خود را دارند.

وزن انتخابی

دیگر ویژگی موسیقی حبیب در نوع وزن انتخابی آن است که نمی‌توان آنرا با پایه‌های ریتمی موسیقی غربی توجیه کرد.

ابولحسن صبا-حسین تهرانی-حبیب سماعی-ارسلان درگاهی

قند در یک دست و چای در دست دیگر!

نقل است که وقتی حبیب در مجلسی شروع به نواختن می‌کرده، هر شنونده تا پایان اجرا به همان حالت بی‌حرکت باقی می‌مانده.

استادان بارها دیده‌اند که چگونه وقتی حبیب ساز می‌زده قند در یک دست و چای در دست دیگر کسی که شنونده اوست تا پایان اجرا باقی می‌مانده‌است. اما وی هرگز از توانایی بالای خود در نوازندگی برای خودنمایی، مجلس‌آرایی و عوام‌فریبی استفاده نمی‌کرده و به دنبال بیان و القای یک موسیقی متعالی و پرمحتوا و متمرکز بوده‌است.