رباب از سازهای زهی مضرابی (زخمه ای) است که در ساخت آن چوب، پوست، زه یا نخ نایلون به کار می رود و یکی از قدیمی ترین سازهای نواحی ایران است که نشانه های آن در ادبیات، حجاری ها و حکاکی های روی ظروف دیده شده است.

رد ساز رباب در ادبیات و حجاری های کهن ایران

این ساز یک ساز قدیمیِ ایرانی است که امروزه فقط در شمال بلوچستان، سیستان، افغانستان، پاکستان و تاجیسکتان رواج دارد.

رباب به صورتیکه امروزه در گروه نوازی شهرها متداول است سازی است که غالبا از چوب گردو یا توت و چوب های سخت دیگر ساخته می شود و اجزای اصلی آن عبارتند از کاسه، سینه، دسته، سرپنجه و برخی اجزای کوچکتر. معمولا تمام قسمتهای رباب از چوب یک تکه ساخته می شوند.

در طی قرون، ساختار این ساز و نوع استفادۀ آن تغییرات فراوانی کرده است. در بعضی نواحی آن را بصورت عمودی در دست می گیرند (مانند کمانچه) و با کمانه یا آرشه وترها را به صدا در می آورند. در گروه نوازی هایِ مراکز شهرها آن را بصورت افقی روی زانو می گذارند (مانند عود و تار) و با مضراب می نوازند.

انواع رباب در برخی نواحی ایران و دیگر کشورهای همجوار متداول اند. این ساز از حدود نیم قرن پیش در گروه نوازی های سازهای ملی مورد استفاده قرار گرفته است.

کاسه طنینیِ رباب

کاسۀ طنینی شامل دو قسمت کاسه و سینه است. کاسه، توخالی و بزرگتر است و بردهانۀ آن پوست کشیده می شود و خرک روی پوست قرار می گیرد. در دو طرفِ بالای این کاسه که به سمت سینه می رود، دو فرورفتگی وجود دارد که باعث می شوند کاسه دو قمستی به نظر آید. در ساخت بعضی از رباب ها این دو فرورفتگی کمی بالاتر، بین کاسه و سینه ایجاد شده اند.

رد ساز رباب در ادبیات و حجاری های کهن ایران

سینه در رباب کدام قسمت است؟

سینه جعبه ایست توخالی و تقریبا مثلثی شکل به طول تقریبی کاسۀ ساز که از یک طرف هم عرض کاسه در محل اتصال، و از طرف دیگر هم عرض دسته در محل اتصال به سرپنجه است. سطح سینه با صفحه ای چوبی که تراش نازکی خورده (حدود چند میلیمتر)، پوشیده شده است. در نوع شهریِ رباب، چون از وترهای واخوان استفاده نمی شود گوشی های کوچکِ سطح جانبیِ آن تزئینی به نظر می رسند و سوراخهای آن که برای عبور وترهای واخوان ایجاد شده اند به خاطر خروج بهتر صدا از جعبۀ طنینی باز می مانند.

رد ساز رباب در ادبیات و حجاری های کهن ایران

دسته در رباب

دستۀ رباب کوتاه و ادامۀ چوبِ سینه است و به صورت هرم به سرپنجه می رسد. تعداد چهار دستان بر آن بسته می شوند و غالبا تزئیناتی با استخوان که در ادامۀ سینه است بر روی دیده می شود.

رد ساز رباب در ادبیات و حجاری های کهن ایران

سرپنجه و صُراحی در رباب

جعبۀ کوچک توخالی، در ابتدای طول دسته و محل قرار گرفتن یک سرِ وترهای اصلی و گوشی هاست. سرپنجه را کمی متمایل به طرف عقب می سازند و شش گوشی به تعداد وترهای رباب (در هر طرفِ سه گوشی) در طرفین آن قرار دارند. اگر در ساخت انتهای سرپنجه شکلهای تزئینی به کار برند آن را صُراحی می گویند.

رد ساز رباب در ادبیات و حجاری های کهن ایران

پوست و خرک در ساز رباب

پوستِ روی کاسۀ رباب معمولا کلفت تر از سازهای مشابه است (ضخیم ترین قسمت پوست گوسفند یا گاو). زیرا استفاده از وترهای ضخیم و دستۀ کوتاه، فشار زیادی به خرک و پوست وارد می کند.

خرکِ رباب نیز یک قطعه چوب یا استخوان کوچک است از جنس شاخ به طول تقریبی 6 سانتیمتر که با دو پایۀ کوچکِ خود روی پوست کاسه قرار می گیرد و وترها از درونِ شیارهای کم عمق آن عبور می کنند. برای صدادهی بهتر باید مضراب را کمی دورتر از خرک نزدیک به سینۀ ساز و بر روی وترها فرود آورد.

رد ساز رباب در ادبیات و حجاری های کهن ایران

گوشی ها، دستان ها و شیطانک در ساز رباب

رباب 6 عدد گوشی از جنس چوب به تعداد وترهای ساز و به صورت میخِ سرپهن دارد که قسمت پهن هر گوشی برای کوک کردن ساز در دست نوازنده به چپ و راست گردانده می شود و قسمت باریک ترِ آن داخل فضای خالیِ سرپنجه قرار می گیرد و یک سرِ هر وتر به یک گوشی بسته می شود.

رد ساز رباب در ادبیات و حجاری های کهن ایران

تعداد دستان هایی که بر روی دستۀ رباب بسته می شود متفاوت است، اما معمولا 4 دستان که از جنس زه (رودۀ تابیده شدۀ چهارپایان) یا نخ نایلون است بر روی دستۀ رباب می بندند.

شیطانک نیز قطعه استخوان باریک و کم ارتفاعی است به عرض دستۀ ساز که بین دسته و سرپنجه قرار می گیرد و وترها برای بسته شدن به گوشی ها از دورن شیارهای کم عمق آن عبور می کنند.

سیم گیر و وترهای ساز رباب

 سیم گیر یک قطعۀ کوچک است که جنس آن نیز معمولا از فلز برنج بوده و در انتهای بدنۀ کاسه نصب می شود و گره وترها به آن بسته می شوند.

ساز رباب دارای 6 وتر اصلی است که دو به دو، با یکدیگر همصدا کوک می شوند. جنس وترها به صورت سنتی از جنس زه (رودۀ تابیده شده) یا از نخ ابریشم بوده است. اما امروزه معمولا از وترهای گیتار که صدادهیِ بهتری دارند استفاده می شود. وترهای اول و دوم، نایلونِ بدون روکش دار هستند؛ وترهای سوم و چهارم فلزیِ روکش دار می باشند؛ و وترهای پنجم و ششم با ضخامت بیشتر، فلزیِ روکش دار هستند. گاهی اوقات از وتر هفتم نیز بعنوان واخوان استفاده می شود که آن هم فلزیِ روکش دار است. در اینصورت هفت گوشی روی سرپنجه گذاشته می شوند. در مقام های مختلف موسیقی ملی ایران کوک وترهای پنجم و ششم متغیر است و تمام فواصل موسیقی ایرانی در میدان صدادهیِ رباب قابل اجرا هستند.

وسعت صدای ساز رباب چقدر است؟

وسعت معمولِ صدای رباب حدود یک اکتاو و نیم است.

رد ساز رباب در ادبیات و حجاری های کهن ایران

کوک وترها در ساز رباب

رد ساز رباب در ادبیات و حجاری های کهن ایران

کلید نت نویسی در ساز رباب کدامست؟

به منظور آسان تر خواندن نت ها در ساز رباب با کلید سُل خط دوم حامل نت نویسی می شود. ولی چون صدادهیِ حقیقی یک اکتاو بم تر از آنست بهتر است از کلید فا خط چهارم حامل استفاده شود.

مضراب ساز رباب و انگشت گذاری آن چگونه است؟

مضراب رباب قطعۀ کوچکی است به طول تقریبی 4 و عرض یک سانتیمتر که از جنس شاهپر پرندگان بزرگ و یا نایلون نرم ساخته می شود. برای انگشت گذاری در رباب، به ترتیب انگشت سبابه؛ شماره یک، انگشت وسط؛ شماره دو، انگشت اگشتری؛ شماره سه، انگشت کوچک؛ شماره چهار نوشته می شود. از ساز رباب بیشتر برای تأمین صدای بم در گروه نوازی های سازهای ملی استفاده می شود.

علائم مربوط به مضراب گذاری، انگشت گذاری، ریز و دیگر حالتها و حرکات در رباب مانند ساز تار می باشد.

توجه:

به دلیل وجود وترهای ضخیم و صدای بمِ ساز و امتداد کمِ دامنۀ صوتی در ساز رباب، اجرای بعضی حالتها معمول نیست، مانند استفاده از نت های کوچک تزئینی (تکیه)، استاکاتو و گلیساندو.

انواع رباب در ایران

  1. رباب هجده تار در سیستان و بلوچستان:

این رُباب بدنه ای کشیده و بلند و دسته ای کوتاه دارد و بخش عمدۀ آن، یعنی کاسۀ طنینیِ دو قسمتی، دسته، سرپنجه، و گاه تاج، یکپارچه است. روی قسمت پائینی کاسه که بزرگتر است با پوست آهو پوشانده می شود و روی دهانۀ کاسۀ بالایی و دسته که به هم متصل هستند صفحۀ چوبی قرار دارد که از جنس چوب توت است. داخل دسته خالی و فضای داخلی آن به کاسۀ دوقسمتی متصل است.

دو قسمت کاسه نیز از داخل به هم مربوط اند. دو گروه گوشی، از جنس چوب توت، برای دو گروه از وترها در دو قسمت مختلف ساز نصب شده اند.

گوشی های وترهای اصلی در قسمت سرپنجه و گوشی های وترهای فرعی (واخوان ها) در قسمت جانبی کاسه قرار گرفته اند.

بنابراین، رباب دو گروه وتر اصلی و واخوان دارد. روی وترهای اصلی مضراب نواخته می شود و وترهای واخوان از ارتعاش وترهای اصلی به صدا در می آیند.

وترهای اصلی از روی خرک و وترهای واخوان از سوراخهای ایجاد شده در بدنۀ خرک عبور می کنند.

رد ساز رباب در ادبیات و حجاری های کهن ایران

کوک رُباب هجده تار

کوک وترهای اصلی

رد ساز رباب در ادبیات و حجاری های کهن ایران

کوک وترهای فرعی (واخوان ها)

رد ساز رباب در ادبیات و حجاری های کهن ایران

تکنیک های اجرایی در رُباب هجده تار

بم بودنِ صدا و ساختمان رُباب باعث می شود تکنیکهای اجرایی آن زیاد پیچیده نباشد. مضراب های تک راست، تک چپ، ریز و دُرّاب از مهمترین تکنیک های دست راست هستند و ویبراسیون عرضی، ویبراسیون طولی، گلیساندو، کندن و پنجه کاری از تکنیکهای عمدۀ دست چپ محسوب می شوند.

رد ساز رباب در ادبیات و حجاری های کهن ایران

از رُباب هجده تار در کجاها استفاده می شود؟

از رُباب هجده تار در تک نوازی و گروه نوازی استفاده می شود. در همنوازی، یک تا دو رُباب همراه با دیگر سازهای بلوچی حضور دارند. از این ساز در موقعیت های مختلفی چون مجالس عروسی، محافل ذکر دراویش صاحبان، آئین موسیقی درمانی گواتی و … استفاده می کنند.

  1. رُباب پنج تار بلوچستان

رُباب پنج تار نوع خاصی از رُباب است که در محافل ذکر دراویش صاحبان در سراوانِ بلوچستان استفاده می شود. این ساز نیز از خانوادۀ سازهای زهی مضرابی (زخمه ای) مقیّد است که با مضراب نواخته می شود.

این نوع رُباب بدنه ای کشیده و نسبتا بلند دارد و کاسۀ طنینی، دسته، سرپنجه و تاج در آن یکپارچه است. کاسۀ طنینی که از جنس چوب توت می باشد، یک قسمتی بوده و روی دهانۀ آن با پوست گوسفند پوشانده شده است. این ساز فاقد دستان است و پنج وتر و پنج گوشی دارد.

رد ساز رباب در ادبیات و حجاری های کهن ایران

کوک در رُباب پنج تار

رد ساز رباب در ادبیات و حجاری های کهن ایران

تکنیک های اجرایی در رُباب پنج تار

تکنیک های اجرایی این رُباب تا حدود زیادی مانند تکنیک های رُباب هجده تار است. روی وترهای اول، دوم و سوم انگشت گذاری می کنند و از وترهای چهارم و پنجم به صورت دست باز استفاده می شود.

از رُباب پنج تار در کجاها استفاده می شود؟

از این ساز فقط در محافل ذکر دراویش صاحبان در حومۀ سراوان بلوچستان استفاده می کنند و در واقع، ساز آئینی این فرقه محسوب می شود. رُباب پنج تار همراهی کنندۀ تک خوان در اجرای غزل خوانی و ذکرها و گروه همخوانان است.