روایتی از تعزیه و تکیه در زمان قاجار

روایتی از تعزیه و تکیه در زمان قاجار

کیفیت شرکت دسته موزیک در تعزیه تکیه دولت

کیفیت شرکت دسته موزیک در تعزیه تکیه دولت، در زمان قاجار، بدین ترتیب بود که:

دسته موزیک نظامی، پس از خروج دسته سینه زن وارد تکیه می‌شد و بعد از نواختن یک قطعه محزون و شش گروه موزیک نظامی کوچک‌تر، متعاقب همدیگر وارد می‌شدند و هر کدام قطعه‌ای نواخته و خارج می‌گردیدند تنها دسته اول که کامل‌تر بود، در محل ویژه خود باقی می‌ماند، تا بتواند به موقع و با اشاره تعزیه‌گردان که در هر مورد عنوان خاصی داشت، قطعاتی بنوازد.

روایتی از تعزیه و تکیه در زمان قاجار

آهنگ‌های حزن‌انگیز این گروه و آواز غم‌انگیز کودکان، با لباس‌های مخصوص در مردانی که با زره و کلاهخود ملبس بودند، شنوندگان را برای دیدن وقایع بعدی که غم‌انگیز بود آماده می‌ساخت.

نظر استاد خالقی درباره دسته موزیک

استاد خالقی در کتاب خود در مورد دسته موزیک می‌نویسد:
دسته اول آلات موزیک مخصوص نقره‌ای رنگ داشت، که ملکه انگلستان در یکی از سفرهای ناصرالدین شاه به وی اهدا کرده بود.
این دسته و چند دسته دیگر به دنبال هم و با نواختن مارش، وارد می‌شدند و در جاهای مخصوص خود قرار می‌گرفتند، تا به نوبت و قبل از شروع تعزیه نوازندگی کنند.
در مراسم تعزیه هم، تعزیه‌گردان با اشاره دست و یا بلند کردن عصا که با متنانت و خونسردی تمام صورت می‌گرفت، به دسته موزیک تفهیم می‌کرد که چه نوع آهنگی بنوازد و لباس‌ها برای اجرای تعزیه با کمال دقت آماده شده بود و در موارد لزوم، به جواهرهای سلطنتی نیز مزین بود (خالقی، بی‌تا: 344)

روایتی از تعزیه و تکیه در زمان قاجار

دیگر دسته‌های تعزیه

علاوه بر دسته‌های موزیک و نقاره‌چیان که در حین اجرای تعزیه وظیفه نوازندگی را داشتند و در تمام مدت تعزیه در تکیه باقی می‌ماندند، دسته‌های دیگری هم به شرح زیر وارد تکیه می‌شدند که وظایف مقدماتی خود را انجام داده بیرون بروند و کار اصلی نمایش را به تعزیه‌گردان‌ها واگذار کنند:
1) فراشان قرمزپوش شاهی که هر یک صندلی مطلائی در دست داشتند و صندلی‌ها را روی تخت برای تعزیه‌خوان‌ها می‌چیدند.
2) فراشباشی به همراهی نایب‌های فراشخانه با لباس سیاه که بعد از این که دوری می‌زدند، یک آهنگ «یا حسین» کشیده سینه زنان از تکیه خارج می‌شدند.
3) دسته زنبورکچیان که هر یک بر یک شترسوار و زنبورک او در جلو نصب بود اینجا هر یک دو تخته گرد و پهن بر دست داشتند و هنگام نوحه‌خوانی تخته‌ها را به ترتیب خاصی بر هم زده به هوا می‌بردند.
4) دسته ‌سواران نیزه‌دار، بانی‌های دسته قرمز که بر بهترین اسب‌های شاهی سوار بودند.
5) سواران یساول با فراش‌های سوار که چماق‌های طلا بر دوش داشتند.
6) بخوان‌های مخمل و مفرش‌های قالیچه‌ای، بار قاطرهای شاهی همراه با آبداری‌های خرجین مخمل زردوزی و قبل منقل، با یراق‌های نقره‌ای
7) جلوداران شاهی باید یدک های زیاد که زین و یراق آن‌ها مرصع و زین پوش‌ها گلدوزی و زردوزی بود. مخصوصاً اسب‌سواری شاه که دُم آن را ارغوانی کرده بودند با زین و قاب طپانچه مرصع و یراق طلای‌دانه‌شان از همه جالبتر به نظر می‌رسید.
8) کالسکه‌ی لاکی شبکه مطلای شاه که هشت اسب سفید بسیار زیبا آن را می‌کشید در حالی که عده زیادی سواران زرین کمر و غلامان کشیکخانه جلو و عقب آن بودند. (همان، 344- 345)
این تجملات سلطنتی هر یک به نوبت خود دور تخت تکیه گشته خارج می‌شدند.

روایتی از تعزیه و تکیه در زمان قاجار

تکیه

تکیه (دولت) دو سه مدخل و مخرج داشت. همین که سید (یکی از روضه‌خوانها رفت، بلافاصله از سمت یکی مدخلها نوای دسته نظامی بلند شد.
شکرالله خان موزیکانچی باشی در جلو و دسته کامل العیار موزیک سلطنتی از دنبال وارد شدند.
موزیکانچی‌ها لباس آسمانی با نوار و مغزی سفید پوشیده، آلات موزیک آن‌ها از نقره و سر هم رفته بسیار زیبا بود.

روایتی از تعزیه و تکیه در زمان قاجار
این دسته نیم دوری به دور تخت وسط که محل نمایش تعزیه بود، زده در جای خود قرار گرفته و ساکت شدند.

بلافاصله از همان مدخل، دسته نقاره‌چی با کرنا و دهل و طبل‌وارد شدند و این دسته هم که لباسشان تقریباً لباس فراشی و آلات نوازندگیشان مزین و قشنگ، حتی دهلهایی که زیر بغل داشتند خاتم‌کاری بوده، آمدند نیم‌دوری زدند و در جای مخصوص خود قرار گرفتند (مستوفی، 1360، ج 1، 294).

روایتی از تعزیه و تکیه در زمان قاجار

دکتر فووریه، پزشک دربار ناصرالدین شاه در 28 صفر 1307 قمری از مجلس تعزیه‌خوانی شهادت حضرت امام حسین (ع) در تکیه دولت و در حضور ناصرالدین شاه دیدن کرده است و می‌نویسد: پیش از آغاز مجلس تغزیه، موزیکچیان به صحنه آمدند و به تناسبِ موقع آهنگ‌های محزون و مفرح می‌نواختند (فووریه، 1326: 106- 107).
این بود بساط تعزیه روز که مجدداً پاسی از شب شروع می‌شد، با این تفاوت که چندین هزار چراغ و شمع افروخته می‌شد و به مراتب به جلال و شکوه مجلس افزوده می‌گشت.

روایتی از تعزیه و تکیه در زمان قاجار

عَلَم شاه

روز سوم محرم هم علم شاه را که پنجه بزرگی از زرناب بر سرش نصب بود به اندرون می‌بردند.
امین الدوله زن سوگلی شاه متصدی بستن و زینت دادن آن بود.
پس از این که علم را به انواع جواهر و پارچه‌های گرانبها آراست آن را کنار حوض بزرگ قرار می‌داد.
زن‌های شاه و تمام اهل اندرون که بالغ بر سه هزار نفر می‌شدند به دور علم حلقه می‌زدند و امین‌الدوله شربت می‌داد؛ سپس یکی از دخترهای فتحعلی‌شاه نوحه‌سرایی آغاز می‌نمود و حضار به سینه‌زنی مشغول می‌شدند.
بعد نایب‌السلطنه پسر شاه به اندرون آمده علم را حرکت می‌داد.
اعتماد به الحرم رئیس خواجه سرایان و دیگر خواجه‌ها به دنبالش می‌افتادند و علم را با این تشریفات به تکیه برده در جای مخصوص قرار می‌دادند.
خانم‌ها هم از اندرون به تکیه رفته در طاق نماهای خود می‌نشسته و برای تماشای تعزیه آماده می‌شدند.

روایتی از تعزیه و تکیه در زمان قاجار

حفظ موسیقی ملی با تعزیه

بنابراین تغزیه یکی از بهترین وسایلی بود که موجب حمایت حفظ قسمتی از نغمات ملی ما گردید.
موسیقی از راه آواز نقش بزرگی بر عهده داشت زیرا بدین وسیله خواننده خوش‌آواز بهتر می‌توانست در دل تماشاچیان به خصوص عزاداران رخنه کنند.
اینک برای نمونه نام چند تن از مشهورترین خوانندگان را ذکر می‌کنیم:
1) ملا حسنی امام خوان و میرزا غلامحسین عباس خوان و جهانگیر مسلم خوان که مخبرالسلطنه از آن‌ها نام برده است (خالقی، بی‌تا، 349).
2) حاج بارک‌الله که صدای پر طنین و بلندی داشت و در نقش عباس و حر هنرنمایی می‌کرد (همان:350).
3) حاج ملارجبعلی که نقش امام خوانی را بسیار خوب در عهده داشته و چون مردی با ایمان و با اخلاص و پاک بود، آوازش هم در این نقش تأثیر به سزایی داشت (همان:‌351).
4) قلی‌خان شاهی که صدای نازکی داشت و خیلی مؤثر می‌خواند و مخصوصاً آواز دشتی را در نقش زینب خوب از عهده برمی‌آمد و علاوه بر آن، خواننده مجلسی هم بود و آهنگ‌های ضربی و تصنیف هم می‌خواند. (خالقی، بی‌تا، 350).

روایتی از تعزیه و تکیه در زمان قاجار