رپ فارسی به شکلی از موسیقی رپ گفته می شود که به زبان فارسی و عمدتاً در ایران خوانده می شود.

رپ فارسی یا رپ ایرانی

این سبک موسیقی اگرچه عمدتاً متأثر از سبک رپ غربی است، اما تمام ویژگی های آن را ندارد و برخی از خصوصیات آن در رپ غربی وجود ندارد. 

رپ فارسی در اواخر دهه 1370 خورشیدی در ایران شکل گرفته و خواننده های زیادی به طور رسمی و غیر رسمی (اصطلاحاً زیر زمینی) در این سبک فعال هستند.

دهه 1980 میلادی و خاستگاه موسیقی رپ

موسیقی رپ در دهه 1980 میلادی و از میان موسیقی سیاه پوستان فقیر متولد شد. رپ در واقع یک نوع موسیقی اعتراض آمیز خیابانی است.

این موسیقی از پیش پا افتاده ترین، سهل ترین و خیابانی ترین کلمات استفاده می کند، بدون اینکه از حیث ادبی بتوان این نوع استفاده را نقد کرد.

در نوشتن متن ترانه های رپ، هیچ الزامی برای رعایت قوانین ادبی وجود ندارد.

موسیقی رپ به موضوعاتی از جمله اختلاف طبقاتی، ریاکاری، دعواهای خیابانی، فرهنگ غالب جهانی و همچنین بحران های سیاسی می پردازد.

کلام آن اگرچه قافیه هایی ضعیف دارد و در نگاه بسیاری شعر ناب به حساب نمی آید، اما با همین سادگی و بی پیرایگی خود می کوشد معنایی دیگر از زندگی اجتماعی را به ما یادآوری کند، که بعدی از زندگی مردم کوچه و خیابان است.

به نحوی می توان گفت چارچوب تعیین شده موسیقی را که دارای قوانین سخت و مشخص است را خرد می کند تا موسیقی در دسترس عامی ترین افراد جامعه قرار گیرد.

اولین آهنگ رپ ایرانی

احتمال داده می شود که آهنگ «یک یاری دارم» از بدیع زاده اولین آهنگ رپ ایرانی باشد (با توجه به تنالیته و ساختار کلامی) اولین آهنگ رپ فارسی در سبک پاپ توسط حسن شماعی زاده در اوایل دهه 60 همراه فرزندش با مطلع شعر می دونم که دروغ می گی وقتی می گی دوسم می داری.

سپس در اوایل دهه 70 توسط گروه سندی با آهنگ مشهور پری و سپس در اواخر دهه 1370 خورشیدی در یک برنامه تلویزیونی به نام «اکسیژن» در ایران پخش شد.

این قطعه توسط شهاب حسینی مجری برنامه خوانده شد و تا حدودی مورد توجه قرار گرفت. تقریباً دو سال بعد از این رخداد، اولین آلبوم رپ فارسی در ایران توسط شاهکار بینش پژوه با نام اسکناس منتشر شد.

این آلبوم که در سبک رپ طنز بود و اولین آلبوم رپ فارسی بود که در ایران با مجوز رسمی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی منتشر شد، چندان مورد استقبال واقع نشد.

در مورد فعالیت گروه های زیر زمینی رپ فارسی در ایران و گروه های رپ فارسی خارج از ایران به دلیل پیچیدگی شرایط و تحت فشار بودن هنرمندان این سبک از موسیقی زیرزمینی، منابع موثق دال بر تاریخچه اصلی برنامه های ملاقات و نحوه شکل گیری گروه های ابتدایی هنرمندانی داخل مرزهای ایران شروع به کار کردند، برای عموم پخش نمی شود.

احتمال داده می شود که در اواخر دهه هفتاد خورشیدی، سروش لشکری با نام مستعار هیچکس داخل ایران و بهنام مهرخوان با نام مستعار دیو سپید در آمریکا اولین خوانندگان و گوره زد بازی از اولین گروه های از این دست باشند که به رپ فارسی پرداختند.

دهه هشتاد خورشیدی

در سال 1385 خورشیدی، رضا عطاران در عنوان بندی چند مجموعه تلویزیونی از جمله متهم گریخت موسیقی رپ اجرا کرد.

همچنین در تعطیلات نورزوی سال 1386 مجموعه تلویزیونی دیگری به کارگردانی رضا عطاران به نام ترش و شیرین از شبکه سوم سیما پخش شد که در عنوان بندی آغازین آن، رضا عطاران یک شعر (از نیلوفر لاری پور) را به صورت رپ می خواند و محسن نامجو نیز با آواز وی را همراهی می کرد.

رضا عطاران و امیرحسین مدرس در عنوان بندی یک مجموعه تلویزیونی دیگر به نام خانه به دوش نیز قطعه ای به سبک «رپ-پاپ» فارسی خواندند که مورد توجه قرار گرفت.

 

در پاییز سال 1385 پس از انتشار فیلم خصوصی زهرا امیرابراهیمی، یک خواننده رپ به نام یاسر (با نام هنری یاس) با خواندن قطعه ای به نام «سی دی رو بشکن» و تشویق شنونده به قطع زنجیره پخش فیلم خصوصی آن بازیگر تلویزیون، ابعاد اجتماعی موسیقی رپ را بیش از پیش به نمایش گذاشت.

در زمستان سال 1385 سروش لشکری با اسم هنری هیچکس در ترانه ای به نام «وطن پرست» از برنامه هسته ای ایران که از موضوعات مهم سیاسی وقت بود دفعاع کرده است.

همچنین در این آلبوم(جنگل آسفالت)، مهدیار آقاجانی آهنگساز این آلبوم از تلفیق موسیقی سنتی ایرانی با سبک رپ بهره برده است و صدای سازهایی مانند عود، تمبک، نی، دف، قانون و آوازهای ایرانی در آن شنیده می شود.

در سالهای بعد با ظهور گروههایی مانند بهرام و رپلرزه و شاهین نجفی و… ظاهر شدند که موسیقی رپ ابعاد تازه ای به خود گرفت و باعث شد تا بحث مبارزه با موسیقی رپ شکلی جدی بگیرد و چندین سایت مربوط به این سبک موسیقی فیلتر و شماری از اعضای گروه های موسیقی ایرانی موسوم به «زیرزمینی» بازداشت و استودیوهایی که در آن آهنگ های خود را ضبط می کردند توسط نیروی انتظامی پلمپ شد.

همچنین رپرهای دیگری با انتقاد از اسلام و سایر مطالب به این جنجال رونقی تازه دادند. در همین اثنی رپرهایی مانند بی باک، شاهین نجفی، عرفان، بهرام، یاس آهنگهایی را با موضوعات اجتماعی و سیاسی پخش کردند که مضمون آنها انتقاد از سیاست های اجرای، فضای حاکم بر کشور و مشکلات اجتماعی ناشی از سیاست های غلط است.

موقعیت رپ در ایران

در چند سال اخیر به تعداد گروه های رپ در داخل ایران افزوده شده است. همچنین آهنگ های فارسی تعدادی گروه رپ خوان در خارج ایران نیز از طریق اینترت در ایران منتشر می شود.

با توجه به اینکه اخذ مجوز از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برای توزیع قانونی تولیدات موسیقایی برای این افراد عملاً امکانپذیر نبوده است و با توجه به فقدان قانونی انتشار الکترونیک و حق کپی رایت آثار، پخش این آهنگها از طریق اینترنت محدود می شوند.

اغلب گروه های رپ زیرزمینی آثارشان را از طریق وب گاه ها و وب نوشت های شخصی به گوش شنوندگان می رسانند.

 

تصویری که از موسیقی رپ در ایران ترویج می شد گاهی آن را مرتبط با جریان هایی نظر شیطان پرستی قرار می داد.

در 25 مهر ماه 1387 برنامه ای از یکی از شبکه های تلویزیونی ایران پخش شد که به گفته سازنده آن به بینندگان نشان می داد که شیطان پرستی رابطه ای با رپ ندارد.

با این حال به نظر برخی منتقدان این برنامه در عمل تأثیر عکس روی بینندگانش می گذاشت.

گسترش رپ فارسی به طور زیر زمینی و از طریق اینترنت به ویژه با توجه به اینکه قسمت عمده ای از آثار زیر زمینی سرشار از فحش و ناسزا بود باعث شد که دفتر موسیقی وزارت ارشاد در مورد اعطای مجوز به آثار این سبک سختگیرانه عمل کند.

در سال 1384 اولین موزیک رپ-پاپ فارسی آهنگ منو ببین با هنرمندی داریا و عماد و بهمن فرجی ساخته شد و از رادیو بی بی سی نیز پخش شد.

با این حال در اواخر سال 1385 خورشیدی آلبومی 8 قطعه ای از مجید غفوری با نام «نگو دیره» منتشر شد که در یکی از قطعه های آن بخش هایی به سبک رپ توسط یاس خوانده شده بود.

شایعاتی در مورد مجوز نداشتن این آلبوم یا مجاز شدن موسیقی رپ شکل گرفت که در نهایت با تأیید رسمی مجاز بودن این آلبوم توسط وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران، برطرف شد.

 

خوانندگان رپ ایرانی

برخی از گروه های رپ ایرانی که تحت نماد «021» فعالیت می کنند مثل هیچکس، رضا پیشرو و… از خواندن شعرهای دور از ادب پرهیز می کنند و یا کمتر از این کلمات استفاده می کنند.

در حالیکه برخی دیگر مانند زدبازی در تبعیت از رپ غربی بدن هیچ ابایی الفاظ دور از ادب را در شعرهایشان به کار می برند.

بسیاری از خوانندگان رپ ایرانی قبل از این در انواع دیگر موسیقی شناخته شده نبوده اند. از اینرو غالباً خوانند ها در ابتدای ترانه ها نام خود را می گویند تا باعث شناخته شدن آنها توسط شنونده گردد.

برخی ترانه هایی که توسط عموم شنوندگان ایرانی به عنوان رپ شناخته می شنود، با تعاریف بالا از رپ فارسی مطابقت ندارند. اکثر ترانه های ساسی مانکن از این جمله هستند.

این ترانه ها اکثراً ریتم 6/8 سریع و محتوای شاد دارند و تنها شباهتشان با رپ فارسی در آن است که قسمت عمده ترانه به صورت دکلمه و غیر آوازی خوانده می شود.

اگرچه چنین قطعاتی با سبک ریتم و بلوز نزدیکی بیشتری دارند تا با سبک رپ غربی، با این حال در فرهنگ عامه به عنوان رپ فارسی طبقه بندی می شوند.

در عرصه موسیقی ایران می توان گروه های رپ را به چند دسته تقسیم کرد:

1- گروه هایی که مضمون های اعتراض آمیز سیاسی و اجتماعی را به کار می گیرند مانند هیچکس، پیشرو، شاهین نجفی، بهرام که مضمون آنها انتقاد از سیاست های اجرایی، فضای حاکم بر کشور و مشکلات ناشی از سیاست های غلط دولت است.

 

2- گروه هایی که جنبه های خشن و مبارزه جویانه سبک گنگستا را جذب کرده اند. این دسته را می توان «رپ خوان های خیابانی» نامید. در این بخش از گروه ها و خوانند هایی نظیر زدبازی، رضا پیشرو و عرفان می توان نام برد.

 

3- گروه های اخلاقی تر که می کوشند ارزش های اجتماعی را تذکر بدهند. برخی از آنها عبارت اند از بی باک، یاس، جواد، امزیپر و سالومه.

البته باید این را نیز گفت که تذکر دادن این ارزش ها، زبانی در سطح کوچه و خیابان دارد و بیشتر با نظری مثبت، خوبی های قشری به مبارزه با بدی های قشری می پردازند.

 

4- رپ های نزدیک به جریان ها غالب موسیقی پاپ، سرگرم کننده و رمانتیک. از میان آنها می توان به شاهکار بینش پژوه، حسین مخته، امیر تتلو و رضایا و حسین تهی و توای اف ام و ساسی مانکن و شاهین فلاکت اشاره کرد.

 

مبارزه حکومتی با رپ

پلیس و صدا و سیما در تلاش برای مبارزه با آنچه که جریان های موسیقی ناسالم می نامند، برخورد با موسیقی رپ را در دستور کار خود قرار داد و اقدام به دستگیری عده کثیری از رپ خوان ها در شهرهای مختلف ایران کردند.
تلویزیون دولتی ایران نیز با پخش برنامه ای به نام شوک اتهامات مختلف را متوجه هنرمندان رپ و هوادارانشان کرد.
 
کتاب موسیقی در ایران
نویسنده: سجاد فرهادی