ریز زدن در سنتور یکی از راه های نشان دادن کشش نت ها در سازهای مضرابی مانند سنتور است.

ریز زدن در سنتور

در سازهای مضرابی کشش نت ها را به دو طریق می توان نشان داد:

اول، به وسیله تک

در این روش از انعکاس صدا (اِکو) استفاده می شود؛ مثلا در سنتور برای اجرای یک نت ضربه ای با مضراب زده با اندازۀ کشش آن نت مکث می کنیم و در این مدت چون انعکاس صدا به گوش می رسد مثل اینست که در ویولن آن نت را با آرشه کشیده باشیم.

در موسیقی ایرانی این طرز اجرا برای کشش های کوتاه، مثل چنگ و دولاچنگ، متداول است ولی برای اجرای سیاه و سفید و گرد مناسب نیست، زیرا اصولا در موسیقی یک صدایی این طرز اجرا باعث می شود که آهنگ خالی و بی مغز به نظر آید.

در موسیقی بین المللی که کشش ها را مثلا با پیانو بیشتر به این وسیله اجرا می نمایند چون موسیقی چند صدایی است لذا در مدتی که از انعکاس صدا استفاده می شود در صورت لزوم به وسیلۀ آرمُنی این نقص برطرف می شود.

البته در موسیقی ایرانی نیز در مواردی مانند هنگامیکه آهنگ شلوغ و پرصدا و در نتیجه خسته کننده شود و نیز در پایان بعضی قطعات، کشش های طولانی را با تک اجرا می کنند ولی اساس همان است که کشش های طولانی با یکی از انواع ریز اجرا شود.

دوم، به وسیله ریز

در مورد ریز چند نکته را باید روشن نمود؛ از جمله تعریف ریز، انواع ریز، تعداد ریز، شروع ریز، پایان ریز.

تعریف ریز و انواع آن

ریز به ساده ترین بیان یعنی برای اجرای کشش یک نت چند ضربۀ پی در پی و تند بزنیم. تندیِ ضربه ها باید به قدری باشد که اجرای کشش مزبور مانند آرشۀ ویولن یکنواخت به گوش برسد.

البته این تعریف فقط شامل یکی از انواع ریز است و باید دانست که همیشه ریز برای نشان دادن کشش یک نت به کار نمی رود، بلکه در پاره ای موارد نیز برای ایجاد حالتهای خاص مورد استفاده قرار می گیرد.

برای اینکه موضوع روشن تر گردد ریزهای مختلف را به دو نوع تقسیم می کنیم و هر کدام را جداگانه موردبررسی قرار می دهیم:

الف- ریز کشش

ب- ریز زینت
اصولا، تعداد ریز از دو مضراب به بالاست و شورع آن نیز با مضراب راست است (بجز در یک مورد) و ختم آن هم بسته به حالت قطعه است.

انواع ریز کشش

1. ریز ساده

ریزی است که در آن مضراب چپ و راست پی در پی و تند زده می شود، به شرط اینکه بین مضراب چپ و راست هیچ اختلافی وجود نداشته باشد.

مضراب چپ و راست باید به قدری مساوی زده شوند که معلوم نشود کدام مضراب راست است و کدام چپ. قدما برای اینکه وضع این ریز را درست بیان نموده باشند مثالی می زدند، به این ترتیب که اگر تسبیح شما پاره شود و دانه های تسبیح آن پشت سر هم و به تساوی از بالا روی یک تنبک بیفتد، صدایی که ایجاد می شود دارای دو خاصیت است:

اول اینکه تمام دانه ها به یک نسبت روی پوست تنبک می افتند و بنابراین صدای همۀ آنها یکسان است.

دوم اینکه دانه ها به محض اینکه روی پوست تنبک بیفتند، چون پوست تنبک خاصیت ارتجاعی شدیدی دارد، بلافاصله از روی پوست بلند می شوند و بنابراین قبل از اینکه پوست تنبک کاملا مرتعش شود و صدایی ایجاد کند، دانۀ تسبیح از روی آن بلند شده است و در نتیجه فقط صدای پوست تنبک به گوش می رسد و هیچگونه صدای اضافی شنیده نمی شود.

طبیعی است این صدا کاملا صاف و زلال و بسیار دلنشین خواهد بود. ریزِ سنتور باید همین حالت را داشته باشد. متأسفانه بعضی از نوازندگان نمی توانند چنین ریزی داشته باشند و علت آن اینست که اولا از مچ ساز نمی زنند و ثانیا دست چپ آنها ضعیف تر از دست راست آنهاست.

نکته

روش قوی شدن در ریز اینست که دست چپ را قوی کنید. باید از راه اجرای تمرین های مداوم دست چپ را قوی نمود تا ریز خوش صدا و صاف گردد.

این یکی از اسرار سنتور است که باید مورد توجه نوازندگان قرار گیرد. در مورد سازهای مضرابی دیگر مانند تار و سه تار هم حکم همین است و بسیاری از نوازندگان تار و سه تار ریز قوی ندارند. راهکار آنها نیز اینست که با تمرین زیاد مضراب چپ خود را قوی نمایند.

شروع ریز ساده همیشه با دست راست است و ختم آن نیز اگر در وسط قطعه باشد با دست چپ است و اگر پایان قطعه باشد و یا اینکه در وسط قطعه ولی بعد از آ« سکوت داشته باشیم، پایان ریز با راست است.

راه تمرین ریز ساده در دو چیز است:

یکی همان تمرین مضراب چپ و یکی هم تمرین توالی مضراب ها؛ به این ترتیب که مضراب راست را در دست گرفته خارج از سنتور (مثلا روی بالش) شروع به زدن چپ و راست مساوی و بسیار سنگین می کنیم، به شرط اینکه اولا مضراب ها تا نزدیک سر نوازنده بالا بیاید و ثانیا بسیار سنگین و بی شتاب تمرین شود.

2. ریز مجزا

برای اجرای این ریز ابتدا یک تک با مضراب راست زده پس از کمی مکث شروع به زدن ریز می کنیم، به شرط اینکه ریز به صورت مستقلی زده نشود بلکه دنبالۀ همان تک اولی به نظر آید و برای این کار دست نوازنده باید نرمش و ورزیدگی زیادی داشته باشد، مطابق شکل زیر:

ریز زدن در سنتور

این ریز بسیار مهم است و تسلط بر آن از شرایط اساسی تکنیک سنتور است.

3. ریز آکسان دار

عینا مانند ریز مجزا است، با این تفاوت که مضراب اول آن قوی، و مضراب های بعدی آن بسیار ضعیف زده می شوند در صورتیکه در ریز مجزا بین مضراب اول و سایر مضراب های ریز از لحاظ قوت و ضعف فرقی نیست. در ریز آکسان دار وقتی بخواهند قوت مضراب اول در مقابل ضعف مضراب های بعدی بیشتر نمود شود، نت دوم با دست چپ زده می شود که در اینصورت نت اولی اگر به صورت چنگ زده شود بهتر است.

ریز زدن در سنتور

4. ریز با چپ

در چند مورد، مضراب راست نمی تواند ریز را شروع کند؛ یکی اینکه مضراب راست نت های دیگری را قبل از ریز اجرا کرده باشد و نتواند بلافاصله و به سرعت برای اجرای ریز آماده شود، و یکی هم در مورد تغییر پزیسیون از بم به زیر که نت اول پزیسیون زیر چون معمولا می بایستی با مضراب چپ شروع شود؛ لذا اگر بخواهیم این نت را با ریز اجرا کنیم، مجبور می شویم ریز را با مضراب چپ شروع کنیم و مخصوصا در پاساژهای سریع این موضوع بیشتر مورد احتیاج می باشد. در اینگونه موارد ریز را به صورت ریز مجزا اجرا می کنیم، با این تفاوت که نت اول با مضراب چپ زده می شود. مطابق نمونۀ زیر:

ریز زدن در سنتور

5. ریز ناتمام

گاهی اوقات، کششِ یک نت را تماما با مضراب ریز اجرا نمی کنیم بلکه آخر آن را مضراب تک می زنیم. این ریز را ناتمام می نامیم. مطابق نمونۀ زیر:

ریز زدن در سنتور

6. ریز توقف

در انتهای قطعه و یا در وسط قطعه، در مورد نتی که روی آن نقطۀ توقف است به این ریز احتیاج است؛ به این ترتیب که تعداد آن آزاد است و آخر آن نیز کم صدا می شود و معمولا با مضراب راست باید ختم شود.

انواع ریز که در بالا به آنها اشاره کردیم مربوط به موردی است که یک نت بخصوص را بخواهیم با ریز اجرا کنیم. ولی اگر مواردی را در نظر بگیریم که مجبوریم چند مضراب ریزِ پشت سر هم بزنیم، یعنی بخواهیم چند نت پی در پی را با ریز اجرا کنیم، حالات مختلفی به وجود می آید که به سه مورد آن در ذیل اشاره می کنیم:

7. ریز لگاتو یا ملایم

هنگامیکه چند کشش متوالی را با ریز ساده اجرا کنیم و ریزها را به هم متصل نماییم این نوع ریز را لگاتو می نامند. در این نوع ریز باید تمام مضراب ها مساوی زده شود که عوض شدن نت معلوم نگردد.

ریز زدن در سنتور

8. ریز مداوم یا پیوسته

مانند ریز لگاتو است با این تفاوت که مضراب اول قوی و آکسان دار زده می شود. این ریز بسیار مشکل و از مسائل اساسی تکنیک سنتور است، بطوریکه بسیاری از نوازندگان از اجرای آن عاجز اند. برای اجرای این ریز باید توجه داشت که تمام سه لاچنگ ها مساوی زده شوند. فقط مضراب اول که بسیار قوی زده می شود مضخص بوده حالت مطبوعی ایجاد می کند. اجرای صحیح این ریز به سادگی میسر نبوده و محتاج تمرین مرتب و کافی است.

ریز زدن در سنتور

9. ریز مقطع

در این ریز در آخر هر کشش سکوت مختصری می دهیم تا ریزها از یکدیگر جدا و به اصطلاح مقطع شوند. مطابق مثال زیر:

ریز زدن در سنتور

به غیر از انواع فوق الذکر سه نوع دیگر ریز هم هست که در واقع جزء ریز حساب نمی شود و همانطور که آنرا نامیده ایم برای زینت آهنگ به کار می رود و چون با مضراب ریز، یعنی با چند مضراب تند و پشت سر هم، اجرا می شود آنرا در اینجا بیان نمودیم. این ریزها برای خالی نبودن و بی مغز جلوه نکردن آهنگ به کار می روند و اگر درست و بجا مورد استفاده قرار گیرند، تکنیک سنتور را عالی و دلنشین می سازند.

انواع ریزهای زینت

1. ریز دوتایی

در پاره ای موارد اتفاق می افتد که اگر شروع قطعه با جمله یا یک مضراب راستِ تک باشد، آهنگ کمی خالی به نظر می آید و ضمنا سرعت آهنگ به قدری زیاد است که نمی توانیم نت اول آن را با یکی از انواع ریز کشش یا ریز زینت اجرا کنیم.

در اینصورت، مجبور می شویم قبل از شروع جمله یک مضراب چپ سریع بزنیم. این مضراب چپ ممکنست روی همان نتِ شروعِ جمله و یا روی نت دیگری که با حالت قطعه مناسب باشد زده شود.

در سازهایی مانند تار و سه تار این مضرابِ چپ روی همان نتِ شروعِ جمله مطبوع تر می شود ولی در سنتور اغلب به عکس است.

در مثال زیر، که مربوط به زابل سه گاه است، اشارۀ مضراب چپ به نت دیگری غیر از نت شروع است. ولی باید دقت کرد که در استفاده از این ریز نباید زیاده روی کرد و مخصوصا مبتدیان نباید از این ریز استفاده کنند.

ریز زدن در سنتور

2. ریز سه تایی یا شلال

به این ترتیب است که قبل از نت اصلی دو مضراب راست و چپ متوالی و بسیار تند، بصورت حروف کوچک روی همان نت اصلی زده، سپس مضرابِ راست مطلب را شروع می کند. و این سه مضراب مجموعا باید طوری زده شود که مانند یک مضراب تک به نظر آید، مطابق شکل زیر:

ریز زدن در سنتور

بطوریکه در شکل فوق ملاحظه می شود ممکنست نت های اول و دوم که به صورت حروف کوچک یا زینت اجرا می شوند نتی غیر از نت شروع باشند و این نیز بستگی به حالت قطعه دارد. متداول ترین نوع این حالت در سنتور آنست که مصراب اول روی همان نت شروع شود ولی مضراب دوم روی نتی دیگر باشد.

3. ریز خارج از ضرب

مهمترین قسمت از مبحث ریزها و بلکه مهمترین قسمت تکنیک سنتور ریز خارج از ضرب است. چون درک این ریز بسیار دشوار است لذا برای روشن شدن موضوع توضیحات زیر ضروری است:
در سنتور رسم چنین است که قبل از شروعِ مطلب یک یا چند مضراب به طور اضافی و خارج از مطلب زده می شود فقط برای اینکه ساز خالی نبوده به نظر پر و باشکوه جلوه نماید.

استاد فقید، حبیب سماعی، در این فن بسیار مهارت داشته است و اغلب پیش از اجرای مطلب مضراب هایی برای زینت می زده است. برای توضیح بیشتر، همان مضراب شلال را که در بالا بیان شد در نظر بگیرید.

وقتی می خواهید یک سیاه را با مضراب تک اجرا کنید، به جای یک مضراب تک، سه مضراب می زنید که دو تای اولی تند بوده ولی به هر حال مقداری از ضرب را اشغال می کند و مضراب سومی که باید مطلب را اجرا نماید لحظه ای بعد از شروع روی سیم می خورد.

حال اگر دو مضراب اولیه را خارج از ضرب اجرا کنید بطوریکه مضراب سومی درست سر ضرب زده شود این نوع اجرا همان ریز خارج از ضرب است که باید مورد کمال دقت قرار گیرد. مطابق شکل زیر:

ریز زدن در سنتور

در مورد ریز دوتایی نیز همین مطلب صادق است و باید مضراب چپِ اضافی که قبل از مطلبِ اصلی زده می شود خارج از ضرب باشد، به شکل زیر:

ریز زدن در سنتور

بغیر از ریز دوتایی و سه تایی ممکنست مضرابهای بیشتری نیز خارج از ضرب زده شود ولی اساسی ترین ریز خارج از ضرب نوع سه مضرابی آنست.

متأسفانه بعد از مرگ مرحوم حبیب سماعی، تکنیکهای ریزهای خارج از ضرب به کلی فراموش شد و در بین نوازندگان امروزی سنتور کمتر کسی به تکنیک ریزهای خارج از ضرب آشناست.

در هر صورت، در خاتمه باید چند نکته را یادآوری کرد:

اول اینکه از بین انواع مختلف ریز چهار نوع است که اهمیت بیشتری دارد. این چهار نوع عبارتست از:

ریز مجزا، ریز آکسان دار، ریز با چپ و ریز پیوسته.

دوم اینکه علامتهای این ریزها به صورت زیر هستند. البته این علامات به ریزهای کشش است و برای ریزهای زینت علامتی وجود ندارد.

ریز زدن در سنتور

برگرفته از: کتاب مجموعه مقالات دربارۀ سنتور