سازشناسی ایرانی

تار

ساز ایرانی تار

معرفی

تار از سازهای زهی مضرابی است که در ساخت آن از چوب، پوست، استخوان، زه و فلز استفاده می‌شود و طول کلی آن حدود 95 سانتی‌متر است.

تاریخچه

از حدود 200 سال پیش تار یکی از سازهای اصلی موسیقی ملی ایران بوده است.

ساختار

کاسه طنینی تار از چوب یک تکه در دو حجم توخالی تقریبا گلابی‌شکل، یکی بزرگتر و دیگری کوچکتر، تشکیل شده است و یک طرف آن‌ها باز است. قسمت بزرگتر را کاسه و قسمت کوچکتر را نقاره می‌گویند.

بر روی دهانۀ باز کاسه و نقاره پوست می‌کشند و خرک بر روی پوست کاسه قرار می‌گیرد.

جنس چوب کاسه‌ها معمولا از چوب درخت توت تهیه می‌شود.

 پوست تار را از قسمت نازک پوست چهارپایانی مانند بز و بره انتخاب می‌کنند.

خرک به طول تقریبی 5 و ارتفاع 2 سانتیمتر ساخته می‌شود و با دو پایۀ کوچک خود روی پوست کاسه قرار می‌گیرد و سیم‌ها هر یک بطور جداگانه از درون شیارهای کم عمقی که بر سطح خرک ایجاد شده‌اند عبور می‌کنند.

دستۀ تار از چوب‌های سخت مانند گردو یا توت، به صورت لوله‌ای توپر به طول تقریبی 50 و قطر تقریبی 4 سانتی‌متر ساخته می‌شود که از طرف جلو صاف برش خورده است و از طرف پشت نیم‌دایره است و دستان‌ها با فواصل معین روی آن بسته می‌شوند.

در طرفین طول دسته دو رشته نوار از جنس استخوان کار می‌گذارند که هم به زیبایی دسته کمک می‌کنند و هم مانع فرسایش چوب در اثر تماس زیاد انگشتان می‌شوند.

دسته تار از یک طرف به نقاره و از طرف دیگر به سرپنجه تار متصل است.

سرپنجه یا جعبه کوک یک جعبه کوچک توخالی است که در ابتدای طول دسته قرار گرفته و از جنس چوب کاسه‌هاست و به تعداد سیم‌های تار، شش گوشی روی آن قرار دارد.

تار دارای 6 گوشی از جنس چوب به تعداد سیم‌های ساز دارد که به صورت میخ درشت سرپهن ساخته می‌شوند.

قسمتی که هنگام کوک کردن با دست چپ نوازنده به چپ و راست گردانده می‌شود پهن‌تر است و بیرون سرپنجه قرار دارد و قسمتی که یک سر سیم به دور آن پیچیده می شود باریک‌تر است و داخل فضای خالی سرپنجه قرار دارد.

به طور معمول 28 دستان بر روی دسته تار بسته می‌شود که جنس شان از زه (رودۀ تابیدۀ چهارپایان) یا نخ نایلون است.

هر دستان را در فواصل معین، چهار یا سه دور، دور دستۀ تار می‌بندند و آن را گره می‌زنند.

محل دستان بر روی دسته ثابت نیست و در دستگاه‌های مختلف، بعضی دستان‌ها تا حدی حرکت داده می‌شوند.

تار ایرانی دارای 6 سیم از جنس فلز با قطرهای مختلف است.

مضراب تار بصورت قطعه‌ای فلزی از جنس برنج، به طول 3 تا 4 سانتیمتر است که نیمی از طول آن که در دست نوازنده قرار می‌گیرد، با موم پوشیده شده است.

وسعت صدا

وسعت صدای تار حدودا 3 اکتاو است.

نت‌نویسی تار

نت‌نویسی تار با کلید سل خط دوم حامل است.

سیم واخوان

گفته می‌شود سیم پنجم تار را غلامحسین درویش (استاد تار دورۀ قاجار) اضافه کرده است که به آن سیم واخوان می گویند.

تار آلتو و تار باس

صدای تار را می‌توان با تغییراتی که در اندازه و تراش کاسه و نقاره و دسته و پوست ایجاد می‌کنند، تغییر داد و تارهایی با وسعت و رنگ صدای دیگر ساخت که تار آلتو و تار باس معمول‌ترین آنهاست.

نمونه‌هایی از این تارها ساخته شده‌اند که تجربی و سلیقه‌ای بوده‌اند و عمومیت نیافته‌اند.

چند اصطلاح در نوازندگی تار

  1. پنجه کاری

نوعی نوازندگی در سطح استادان است به این ترتیب که بدون زخمه زدن با دست چپ بر سیم‌ها، انگشت دست راست بر سیمی ثابت می‌ماند و انگشت بعدی سیم را به صورت کندن به صدا در می آورد و به همین ترتیب نغمه‌هایی ایجاد می‌شوند.

  1. پوش

اصطلاحی است که برای نوازندگی بر روی نقاره به منظور ایجاد صدای نرم‌تر و پخته‌تر به‌کار می‌رود. گاهی نیز زخمه‌ای با مضراب زده می‌شود و در طنین آن انگشت‌های دست چپ نغمه‌ای کوتاه می‌نوازند.

  1. گرفته

یا در اصطلاح “پیتزیکاتو” به نوعی نوازندگی می‌گویند که بلافاصله بعد از آخرین صدا، طنین آن با انگشت یا انگشت‌های بعدی همان دست گرفته می‌شود.

مأخذ: کتاب سازشناسی ایرانی