سازهای مربوط به موسیقی نواحی ایران

تمبک

تمبک را با نام‌های دیگری از جمله تمپک، تنپک و دُمبک در نواحی مختلف ایران می‌شناسند.

تمبک‌های متداول در نواحی ایران یا چوبی هستند و یا فلزی.

در بعضی مناطق فقط تمبک چوبی متداول است و در برخی مناطق دیگر فقط از تمبک فلزی استفاده می‌کنند. تمبک‌های چوبی صرف‌نظر از اندازۀ آنها ویژگی‌های مشترک ساختاری با تمبک کلاسیک ایران دارند.

تمبک فلزی معمولا از ورق فلزی سیاه ساخته می‌شود و قسمت‌های مختلف آن با میخ و پرچ به هم متصل شده است.

همه تمبک‌ها یک استوانه طنینی دارند که روی دهانۀ آن پوست چسبانده شده است.

استوانۀ طنینی به شکل‌های مختلف به گلویی تمبک که خود استوانۀ باریک‌تری ست متصل می‌شود و گلویی نیز با شکل‌های متنوعی به دهانۀ شیپوری پشت تمبک وصل می‌شود.

در موسیقی نواحی ایران وظیفۀ اصلی تمبک حفظ جریان ریتمیک- متریک است و نه ارائۀ تکنیک‌های دشوار و نمایشی.

به همین دلیل استفاده مستقل از انگشتان هر دو دست که در تمبک‌نوازی موسیقی کلاسیک امروز ایران اهمیت دارد در موسیقی نواحی ایران جایگاه درخوری ندارد.

استفاده از کف دست‌ها، اجرای ریز و پلنگ‌های ساده از رایج ترین تکنیک‌های اجرایی تمبک در نواحی ایران به شمار می‌روند.

مجالس عروسی و شادی مهمترین عرصۀ حضور تمبک در موسیقی نواحی ایران هستند و تمبک همراهی‌کنندۀ سازهای مختلفی چون کمانچه، نی انبان و … است.

در نواحی مختلف ایران تمبک را هم نشسته، هم ایستاده و یا در حال حرکت می‌نوازند.

معمولا جنس تمبک از چوب گردو، کهور، سیسُم و … است و پوست آن نیز از پوست گوسفند یا بز است.

تمبک زورخانه

تمبک زورخانه بزرگترین پوست صدای یک‌طرفه از لحاظ اندازه در ایران است که با دست نواخته می‌شود.

این ساز از جنس سفال با بدنه‌ای یکپارچه است و پوست را با سریش بر دهانۀ آن می‌چسبانند.

بدنۀ تمبک زورخانه از سه قسمت متصل به هم شامل محفظه و استوانۀ صوتی، گلویی و دهانۀ شیپوری انتهایی تشکیل شده است.

گلویی، لوله‌ای نسبتا استوانه‌ای است که به تدریج به سمت دهانۀ شیپوری گشاد می‌شود و انتهای آن به این دهانه وصل می‌شود.

تمبک زورخانه با استفاده از انگشتان، کف و مچ دست‌ها، ساعدها، کتف و بازو نواخته می‌شود.

استفاده از ساعد، کتف و بازو ویژگی مهمی در نواختن این تمبک است که تکنیک‌های اجرایی آن را از تمبک معمولی متمایز می‌سازد.

صدای تمبک زورخانه بیشتر به قدرت، حجم، میزان نفوذ صدا و شدت آن بستگی دارد، نه ریزه‌کاری‌های دقیق و ظرایفی که با انگشتان با تمبک معمولی اجرا می‌شوند و به همین دلیل نقش مستقل انگشتان هر دو دست کمتر، و نقش ساعد، کتف و بازو در نواختن آن بیشتر است.

تمبک زورخانه را نشسته می‌نوازند.

این تمبک به عنوان رکن اصلی مراسم ورزش باستانی نقش عمده‌ای در تنظیم و ایجاد هماهنگی در حرکت‌های ورزشی فردی و جمعی و تشویق ورزشکاران در اجرا و ادامۀ حرکت‌های ورزشی دارد.

مرشدها هنگام نواختن تمبک زورخانه، شعرهای حماسی و گاه تغزلی و عرفانی را در وزن‌های مناسب با مقام‌های موسیقی انتخاب می‌کنند و به آواز می‌خوانند.

جنس تمبک زورخانه از سفال و جنس پوست آن از پوست بز است.

مأخذ: برگرفته از کتاب سازشناسی ایرانی