سازهای مربوط به موسیقی نواحی ایران

 نی لبک

  1. نی لبک

نی لبک از گروه نی‌ها مشتق شده است و در موسیقی غربی با عنوان ریکوردر شناخته می‌شود.

نی لبک در مقایسه با نی، امکانات اجرایی محدودتری دارد اما نواختن آن آسان‌تر از نی است.

سازهای خانوادۀ نی لبک در بعضی نواحی ایران متداول‌اند و نام‌های مختلفی چون نی لبک، لبک، سیکاتک، شمشاد، توتک، سوتک، شوتک و… شناخته می‌شوند.

نی لبک لولۀ صوتی کوتاهی دارد که روی آن تعدادی سوراخ صوتی در جلو ایجاد شده‌اند.

بیشتر نی لبک‌ها فاقد سوراخ پشت هستند.

سر نی لبک یعنی قسمتی که در آن می‌دمند را به شکل خاصی برش می‌دهند و متناسب با این برش، قطعۀ چوبی در دهانۀ آن می‌گذارند، بطوریکه میان آن و جدارۀ بدنه شکاف باریکی ایجاد شود.

این شکاف هوای ناشی از دمیدن را مستقیما به لبۀ تیزی که روی بدنه و نزدیک دهانه ایجاد شده هدایت می‌کند.

برخورد هوا با این لبۀ تیز باعث به‌صدا درآمدن نی لبک می‌شود.

برای صدا درآوردن نی لبک از تکنیک نفس برگردان نیز استفاده می‌شود.

در این حالت صدای نی لبک ممتد و بدون فاصله و مکث به گوش می‌رسد.

نی لبک سازی غیرحرفه‌ایست و به‌صدا درآوردن آن به خاطر ساختار قسمت دهانی‌اش ساده است و به همین دلیل حتی کودکان نیز می‌توانند آن را به‌راحتی بنوازند.

نی نوازان و چوپانان نیز گاهی به‌طورحرفه‌ای از آن استفاده می‌کنند.

نی لبک در بیشتر موارد به تنهایی نواخته می‌شود و ساز دیگری آن را همراهی نمی‌کند.

جنس اصلی نی لبک از نیِ نی نیزار است اما در بعضی نواحی ایران نی لبک را از جنس چوب یا لولۀ فلزی می‌سازند.

دونلی

  1. دونَلی (جفت نی)

در بلوچستان نوعی نی لبک متداول است که به دونلی یا دو نی یا جفت نی مشهور است.

این ساز اصالتا بلوچی نیست بلکه از پاکستان به بلوچستان آورده شده است، اما توانسته است جایگاه خود را در موسیقی بلوچستان تثبیت نماید.

دونَلی شامل دو لولۀ صوتی است که یکی از آنها نغمه یا ملودی و دیگری واخوان را اجرا می‌کند.

سقف و کف صوتی دونلی‌های مختلف با توجه به اندازۀ آنها متفاوت است.

مأخذ: برگرفته از کتاب سازشناسی ایرانی