سازهای مربوط به موسیقی نواحی ایران

کرنا

کرنای فارس

  1. کرنای فارس

این کرنا زبانه‌ای دو لایه دارد.

این نوع کرنا علاوه بر استان فارس در بوشهر، کرمان و چهارمحال و بختیاری نیز متداول است.

دستۀ کرنا یک لولۀ استوانه‌ای چوبی با هفت سوراخ در جلو و یک سوراخ در پشت است.

در سوراخ بالایی بدنه، میل کرنا و در قسمت پائینی آن بدنۀ برنجی منتهی به دهانۀ شیپوری قرار دارند.

میلۀ لوله ای نازک و برنجی است که زبانه بر سر آن نصب می شود.

تکنیک اجرای این نوع کرنا همانند تکنیک سرنا است و نوازندگان آن همان نوازندگان سرنا هستند.

کرنای فارس را نیز با تکنیک نفس برگردان می نوازند.

محدودۀ صوتی کرنای فارس در مقایسه با سرنا بم‌تر است.

در فارس کرنا را همراه را مقاره و در موسیقی بختیاری همراه با دهل می‌نوازند.

کرنای گیلان

  1. کرنای گیلان

این کرنا از لولۀ صوتی، دهانی و انتهای خمیده یا عصامانند تشکیل شده است.

لولۀ صوتی کرنا از جنس نی آبی است که به آن کَرلوله می‌گویند و دو تا چهار متر طول دارد.

معمولا برای استحکام بیشتر، پوششی از بریده‌های بلند نی روی لولۀ اصلی با بند می‌پیچند.

انتهای عصایی‌شکل و خمیدۀ کرنا از جنس نوعی کدوست که به آن کدونِی گفته می‌شود.

این قسمت خمیده توسط یک قسمت رابط دیگر از جنس کدو که “کرنِی گل” نامیده می‌شود، “کدونِی ” را به “کرلوله” متصل می‌کند.

دهانۀ کرنا را “کرنی پیشه” می‌نامند و از جنس نی یا چوب و قاشقی شکل است.

از آنجائیکه لولۀ صوتی کرنای گیلان بسیار طویل است برای به صدا دراوردن آن نیروی بسیار زیادی لازم است.

نواختن این کرنا با استفاده از تکنیک نفس برگردان امکان‌پذیر نیست.

صدای این ساز بم است و همنوازی چند کرنا نوعی هوموفونی مطبوع تصادفی ایجاد می‌کند.

در قدیم از این نوع کرنا برای خبررسانی استفاده می‌کردند، اما امروزه فقط در مراسم عزاداری محرم و سایر مراسم سوگواری و گاهی تعزیه استفاده می‌شود.

گروه کرنا نوازان حدود ده کرناچی هستند که یک نفر سرگروه و هدایت‌کنندۀ بقیۀ نوازندگان است.

سرگروه را “سرکرناچی” و بقیه نوازندگان را “واگیر” می‌نامند.

انتخاب و شروع مطلب با سرکرناچی است.

نوازندگان در ذهن خود اشعاری دارند که آن را به اصطلاح در کرنا می‌خوانند و درواقع ریتم شعر را با دو یا سه صدای کرنا ایجاد می‌کنند.

مراسم کرنانوازی به صورت ایستاده یا در حال حرکت برگزار می‌شود.

کرنای مازندران

  1. کرنای مازندران

این کرنا با بقیۀ کرناها از نظر جنس و ساختمان تفاوت دارد.

این کرنا ظاهری مارپیچی از جنس پوست درخت دارد.

برای ساختن آن، نواری از پوست بعضی درختان را در فصل بهار به صورت مارپیچ از درخت جدا می‌کنند و این نوار پس از جدا شدن از درخت به‌طورطبیعی به‌صورت لوله‌ای قیف‌مانند درمی‌آید.

بهترین فصل برای جدا کردن پوست از درخت فصل بهار است که پوست شاداب است و به راحتی از درخت جدا می‌شود.

برای ثبات بدنه معمولا تیغ‌هایی را در چند نقطه داخل پوست می‌کنند.

سر باریک آن محل دمیدن است.

گاهی نیز بر سر این کرنا زبانه‌ای دولایه می‌گذارند.

دامداران مناطق جنگلی مازندران در گذشته از این نوع کرنا برای اطلاع‌رسانی استفاده می‌کردند.

این کرنا معمولا به تنهایی نواخته می‌شده و در همۀ فصل‌ها امکان ساختن آن فراهم نبوده است.

برگرفته از کتاب سازشناسی ایرانی