سازهای مربوط به موسیقی نواحی ایران

سازهای مربوط به موسیقی نواحی ایران

 

بخش اول- سازهای زهی

گروه یک- سازهای مضرابی (زخمه‌ای)

سازهای مربوط به موسیقی نواحی ایران

1.4. رباب هجده تار- سیستان و بلوچستان:

رباب از سازهای قدیمی ایران است که امروزه فقط در شمال بلوچستان، سیستان، افغانستان و تا حدودی پاکستان و تاجیکستان رواج دارد.

رباب هجده تار بدنه ای کشیده و بلند و دسته‌ای کوتاه دارد و بخش عمدۀ آن یعنی کاسۀ طنینیِ دو قسمتی، دسته، سرپنجه و گاه تاج، یکپارچه است.

روی قسمت پائینی کاسه که بزرگتر است با پوست پوشانده می‌شود و روی دهانۀ کاسۀ بالایی و دسته که به هم متصل هستند صفحۀ چوبی قرار دارد.

داخل دسته خالی و فضای داخلی آن به کاسۀ دو قسمتی متصل است.

دو قسمت کاسه نیز از داخل به هم مربوط‌اند.

گوشی‌های وترهای اصلی در قسمت سرپنجه و گوشی‌های وترهای فرعی در قسمت جانبی کاسه قرار گرفته‌اند. به این ترتیب رباب دو گروه وتر اصلی و واخوان دارد.

روی وترهای اصلی مضراب نواخته می‌شود و وترهای واخوان از ارتعاش وترهای اصلی به صدا درمی‌آیند.

تعداد وترهای اصلی 6 و تعداد وترهای واخوان 12 تا 13 عدد است.

از رباب در تک‌نوازی و گروه‌نوازی استفاده می‌شود.

در همنوازی، یک تا دو رباب همراه با دیگر سازهای بلوچی حضور دارند.

از این ساز در موقعیت‌های مختلفی چون مجالس عروسی، محافل ذکر دراویش، آیین موسیقی درمانی گواتی و… استفاده می‌کنند.

مضراب‌های تک راست، تک چپ، ریز و درّاب از مهمترین تکنیک‌های دست راست هستند.

ویبراسیون عرضی، ویبراسیون طولی، کندن و پنجه‌کاری نیز از تکنیک‌های دست چپ محسوب می‌شوند. 
جنس ساختمان رباب هجده تار به صورت زیر است:

کاسه طنینی دو قسمتی، دسته و سرپنجه: چوب توت
صفحه: چوب توت
پوست: پوست آهو
گوشی‌ها: چوب توت
شیطانک: چوب توت
سیم‌گیر: چوب‌های مختلف، میخ فلزی
خرک: شاخ آهو، چوب
دستان‌ها: زه، سیم نایلونی، نخ نسوز
وترهای اصلی شماره1،2،3: سیم نایلونی نازک
وتر شماره4: سیم نایلونی ضخیم
وتر شماره5 و 6: سیم فولادی
مضراب: شاخ آهو، پلاستیک

سازهای مربوط به موسیقی نواحی ایران

1.5. رباب پنج تار- بلوچستان:

نوع خاصی از رباب است که در محافل ذکر دراویش در سراوان بلوچستان استفاده می‌شود و در واقع ساز آئینی این فرقه محسوب می‌شود.

رباب پنج تار همراهی‌کنندۀ تک‌خوان در اجرای غزل‌خوانی و ذکرها و گروه همخوانان است.

این نوع رباب بدنه‌ای کشیده و نسبتا بلند دارد و بخش عمدۀ آن، یعنی کاسۀ طنینی، دسته، سرپنجه و تاج، یکپارچه است.

کاسۀ طنینی یک قسمتی بوده و روی دهانۀ آن با پوست پوشانده شده است.

این ساز دستان ندارد و دارای 5 وتر و 5 گوشی است.

تکنیک اجرایی رباب پنج تار تا حدود زیادی مانند تکنیک‌های اجرایی رباب هجده تار است.

روی وترهای اول، دوم و سوم انگشت‌گذاری می‌کنند و از وترهای چهارم و پنجم به صورت دست باز استفاده می شود.

جنس ساختمان رباب پنج تار به صورت زیر است:
کاسه طنینی، دسته، سرپنجه و تاج: چوب توت
صفحه: چوب توت
گوشی‌ها: چوب توت
خرک: چوب توت
پوست: پوست گوسفند
وتر1،4،5: سیم فولادی سفید
وتر2: سیم نایلونی نازک
وتر3: سیم نایلونی ضخیم
مضراب: برگ نخل وحشی

مأخذ: برگرفته از کتاب سازشناسی ایرانی