بخش اول- سازهای زهی

گروه یک- سازهای مضرابی (زخمه‌ای)

بینجو

 

6.1. بینجو- بلوچستان: بینجو در اصل یک ساز بلوچی نیست و حدود 50 سال قبل از پاکستان به بلوچستان ایران مهاجرت کرده است.

بینجو اگرچه یک ساز زهی مضرابی است اما انگشتان دست نوازنده با وترها و پرده‌ها تماس نمی‌یابند و این عمل با دکمه‌ها یا شستی‌ها و تیغه‌های فلزی صورت می‌گیرد.

بینجو یک جعبۀ طنینی هندسی شکل نسبتا کشیده و دراز با عمق کم دارد که روی آن صفحۀ چوبی قرار دارد و خرک روی این صفحه نصب شده است.

این ساز 6 وتر، 6 گوشی و 3 شیطانک دارد.

از روی شیطانک اصلی، دو وتر اصلی بینجو یعنی وترهای سوم و چهارم عبور می‌کنند.

دو شیطانک دیگر مربوط به وترهای جانبی اول و ششم است و وترهای دوم و پنجم فاقد شیطانک هستند.

روی صفحۀ ساز یک چوب نسبتا طویل به عنوان پایه برای پرده‌ها و شیطانک اصلی وجود دارد و روی این پایه که به منزلۀ دستۀ بینجو است، پرده‌ها به صورت تیغه‌های فلزی نازک قرار دارند.

روی جعبۀ طنینی نیز یک حفاظ چوبی قرار دارد که دکمه‌ها یا شستی‌ها زیر آن نصب شده‌اند. برای هر پرده یک شستی وجود دارد که انگشتان دست چپ نوازنده با آنها در تماس است.

بینجو با مضرابی از جنس پلاستیک نرم، طوری نواخته می‌شود که مضراب تقریبا با همۀ وترها در تماس است.

به علت ساختمان ویژۀ بینجو، این ساز تکنیک‌های اجرایی دست راست گسترده‌ای ندارد. مضراب رفت، مضراب برگشت، ریز و دُرّاب از مهمترین تکنیک‌های دست راست در این ساز هستند.

برای گرفتن دگمه‌ها یا شستی‌ها از هر پنج انگشت دست چپ استفاده می‌شود.

امروزه در همۀ مناطق بلوچستان به ویژه شهرها از بینجو در نمونه‌های مختلف موسیقی به ویژه اجرای ترانه‌های شاد بلوچی استفاده می‌شود.

 این ساز را معمولا در پاکستان می‌سازند و در ساخت آن بیشتر از چوب‌های متداول در محل، مانند چوب حَد یا بَبُّر استفاده می‌شود.

 

ساز عاشیقی قوپوز

1.7. ساز عاشیقی- قوپوز:

سازی که امروزه در دست عاشیق‌های آذربایجان دیده می‌شود “ساز” نام دارد و به “ساز عاشیقی” نیز معروف است.

ظاهرا سازی که اجداد عاشیق‌های کنونی می‌نواخته‌اند “قوپوز” یا “چگور” نام داشته است. تمرکز اصلی این ساز اگرچه در آذربایجان شرقی و غربی است اما در استان‌های اردبیل، زنجان، همدان و قزوین نیز حضوری قابل‌توجه دارد.

ساز عاشیقی کاسۀ طنینی ترکه‌ای بزرگی به شکل تقریبا نیم‌گلابی و دسته‌ای طویل دارد و روی دهانۀ کاسه با صفحۀ چوبی پوشیده شده است.

عدد 9 در سنت موسیقی عاشیقی آذربایجان اهمیت زیادی دارد.

ساز عاشیقی کاسه‌ای 9 ترکه، 9 وتر، 9 گوشی و 9 دستان دارد.

البته، امروزه تعداد دستان‌ها افزایش یافته و تعداد ترکه‌ها به 11 تا 13 قطعه رسیده‌اند.

تعداد وترها نیز کاهش یافته و به 7 یا 8 وتر رسیده‌اند.

 اگرچه تکنیک‌های اجرایی ساز عاشیقی در نیم قرن گذشته پیشرفت چندانی نداشته‌اند، اما در چند دهۀ اخیر تحت تأثیر پیشرفت این تکینک‌ها در جمهوری آذربایجان توسط نوازندگانی چون عدالت نصیب اُف، تکنوازان این ساز در آذربایجان ایران نیز به تکنیک‌های پیشرفته‌ای دست یافته‌اند.

ساز عاشیقی مهمترین ساز در فرهنگ موسیقی عاشیقی آذربایجان است و توسط عاشیق که خود خواننده نیز هست نواخته می‌شود.

البته در شیوه‌های جدید، تکنوازهایی ظهور کرده‌اند که غالبا آواز نمی‌خوانند.

عمده‌ترین موارد اجرای موسیقی عاشیقی، مجالس عروسی و شادمانی و قهوه‌خانه‌ها هستند. در آذربایجان قهوه‌خانه‌هایی وجود دارند، معروف به قهوه‌خانه های عاشیقلار، که در آنها عاشیق‌ها به اجرای موسیقی می‌پردازند.

 

مأخذ: برگرفته از کتاب سازشناسی ایرانی