سازهای مربوط به موسیقی نواحی ایران

بخش اول- سازهای زهی

گروه یک- سازهای مضرابی (زخمه‌ای)

1.8. تار آذربایجانی:

تار آذربایجانی مهمترین ساز در اجرای مُقامات آذربایجان است.

مُقامات مجموعه‌ای منظم و نسبتا مدون از نغمه‌ها، مقام‌ها و گوشه‌های مختلف است که به ردیف دستگاهی موسیقی ایران شبیه است و می‌توان گفت با ردیف موسیقی فارسی ریشه‌های مشترک دارد.

براساس برخی مدارک، تار آذربایجانی حاصل تغییراتی است که روی تار پنج سیم فارسی ایجاد شده‌اند.

کاسه طنینی تار آذربایجانی مانند تار فارسی از دو قسمت کاسه بزرگ و کاسه کوچک یا نقاره تشکیل شده است.

کاسه طنینی یکپارچه است و در مقایسه با تار فارسی کوچک‌تر و کم‌حجم‌تر است و پشت آن برخلاف تار فارسی نسبتا صاف و تخت است.

حجم کمتر و تخت بودن پشت کاسه این امکان را به نوازنده می‌دهد تا آن را هنگام نواختن به راحتی روی سینۀ خود قرار دهد.

تار آذربایجانی هم در همراهی آواز، هم به صورت تک‌نوازی و هم همراه با سازهای دیگر مورد استفاده قرار می‌گیرد.

مجالس عروسی و شادمانی، محافل انس، ارکستر سازهای ملی آذربایجان، ارکستر سمفونیک و اپرا از عرصه‌های حضور این ساز هستند.

1.9. باغلاما (آذربایجان غربی و کردستان):

باغلاما در میان مردم ترک‌زبان و کردزبان ترکیه و شمال عراق رایج است.

گمان می‌رود باغلاما و سازهای هم خانوادۀ آن محصول تغییر و تحولاتی هستند که روی قوپوز صورت گرفته است.

باغلاما کاسه طنینی یکپارچه به شکل تقریبا نیمه گلابی و دسته‌ای نسبتا طویل دارد که دستان‌ها روی آن بسته می‌شوند.

روی دهانه کاسه صفحه چوبی قرار دارد و سایر اجزای سازهای این خانواده عبارتند از:

وترها، سیم‌گیر، خرک، شیطانک، گوشی ها و مضراب.

این ساز هم به صورت تک‌نوازی و هم در همراهی با آواز و نیز در کنار سازهای دیگر در ارکسترهای مختلف مورداستفاده قرار می‌گیرد.

1.10. تمبیرۀ نوبان (هرمزگان):

بخش قابل‌توجهی از ساکنان جنوب ایران را سیاهانی تشکیل می‌دهند که نسل‌های قبلی آنان به عنوان برده به این ناحیه آورده شده‌اند.

این مهاجران فرهنگ، موسیقی، زبان و آئین‌هایی را با خود به نواحی جنوبی ایران منتقل کرده‌اند که بخشی از آنها مربوط به چگونگی تأثیر موسیقی بر ناهنجاری‌های روحی و روانی و به بیان دیگر، آئین‌های موسیقی‌درمانی است.

مراسم نوبان که نوعی آئین موسیقی‌درمانی در هرمزگان است آوازها و سازهای خاص خود را دارد. مهمترین ساز در این مراسم “تمبیره” است.

تمبیره کاسه طنینی گرد و قدح‌مانندی از چوب دارد که بر روی دهانۀ کاسه پوست ضخیمی می‌کشند و روی پوست چهار سوراخ ایجاد می‌کنند.

دو سوراخ پائینی باز هستند و در افزایش طنین و صدای ساز مؤثرند.

یک قطعه چوب افقی اضلاع جانبی تمبیره را به هم متصل می‌کند.

حاصل این اتصال، کلافی مثلثی شکل است که قاعده آن در بالا و رأس آن در پائین و در داخل کاسه است.

خرک در نقطه معینی روی پوست قرار دارد.

تعداد وترها 6 عدد است که از جنس رودۀ اسب، بز یا گوسفند هستند.

هنگام نواختن هر 6 وتر تمبیره به صدا درمی‌آیند.

تکنیک‌های اجرایی دست راست در این ساز ساده و فقط شامل مضراب رفت و مضراب برگشت است و دست چپ وظیفه گرفتن وترها را بر عهده دارد.

تمبیره جز در مراسم نوبان، در هیچ مورد دیگری نواخته نمی‌شود.

این ساز مقدس و مورداحترام است و مطهرات و محرمات بسیاری دارد.

در هر مراسم نوبان از یک تمبیره استفاده می‌کنند و این تمبیره با چند دهل نوبان و مَنیور همراهی می‌شود.

مجموعۀ این سازها همراهی‌کنندۀ آوازهای نوبان است که توسط تک‌خوان و همسرایان خوانده می‌شود.

مأخذ: برگرفته از کتاب سازشناسی ایرانی