سازهای مربوط به موسیقی نواحی ایران

کمانچه

بخش اول- سازهای زهی

گروه دو- سازهای آرشه‌ای

2.3. کمانچه:

از خانوادۀ سازهای زهی آرشه‌ای (کمانی) است. این ساز در مناطق شمال خراسان، گلستان، شرق مازندران، دامغان، طالقان، گیلان، آذربایجان شرقی و غربی، لرستان و … متداول است.

درهرصورت، کمانچه در نواحی مختلف ایران دارای ویژگی‌های ساختاری نسبتا مشترکی است و تفاوت آن صرف‌نظر از اندازه، جنس و مواد به کار رفته در آن، بیشتر مربوط به شکل و ساختمان کاسۀ طنینی است. کاسۀ طنینی به طور کلی دارای دو ساختار است:

  1. کاسه‌های پشت‌باز:

کمانچه‌های متداول در لرستان، کرمانشاهان، کتول استان گلستان، دامغان و چهارمحال و بختیاری دارای کاسۀ طنینی پشت باز هستند. صدای این نوع کمانچه‌ها شفاف‌تر، شدیدتر و تا حدودی تیزتر و نافذتر است.

  1. کاسه‌های پشت‌بسته:

این نوع کمانچه‌ها در شمال خراسان، منطقۀ ترکمن نشین استان گلستان، شرق مازندران، طالقان، گیلان، آذربایجان شرقی و غربی و فارس متداول هستند. صدای این نوع کمانچه‌ها در مقایسه با کمانچه‌های پشت‌باز گرفته‌تر و نرم‌تر است. کاسه‌های طنینی پشت‌بسته خود، به سه نوع تقسیم می‌شوند: گنبدی شکل، کروی و تخت.

تمامی کمانچه‌های متداول در ایران دارای دسته‌ای گرد هستند و روی دهانۀ کاسۀ طنینی آنها پوست کشیده می‌شود.

معمولا قطر دسته از سمت سرپنجه به طرف کاسه تدریجا کم می‌شود و دسته با یک میلۀ فلزی به کاسه متصل می‌شود.

این میل فلزی با عبور از قسمت زیرین کاسه تکیه گاه اصلی کمانچه بر روی زمین یا پای نوازنده است.

سایر اجزای کمانچه عبارتند از سیم گیر، خرک، شیطانک و آرشه.

مهمترین موارد استفادۀ کمانچه در نواحی ایران، مجالس عروسی و شادمانی است.

ساز همراهی‌کنندۀ کمانچه در قدیم دایره بوده و امروزه بیشتر تنبک است.

در آذربایجان شرقی کمانچه در موقعیتهای دیگری از جمله همراه با تار آذربایجانی، خواننده و قاوال (دایره) در اجرای مُقامات، ارکستر سازهای ملی آذربایجان و ارکسترهای مختلط نیز نواخته می‌شود.

رباب خوزستان

  • رَباب خوزستان:

رباب از سازهای رایج در میان عرب‌های خوزستان است و به نوعی از آن که دارای کاسۀ طنینی فلزی است گَلِن یا گالّن گفته می‌شود.

این ساز که به جز خوزستان و در میان بومیان عرب زبان جزیرۀ کیش، در تمام کشورهای عربی و شمال آفریقا دیده می‌شود توسط عرب های ایرانی در خوزستان متداول شده و از قدیم موراستفاده قرار می‌گرفته است.

این ساز از خانوادۀ سازهای آرشه‌ای است.

این ساز در خوزستان با دو نوع کاسۀ طنینی متداول است:

الف-  با کاسۀ طنینی چوبی:

دهانۀ کاسۀ طنینی این نوع رَباب با پوست پوشانده شده است.

رَباب دارای یک وتر مویین شکل متشکل از چندین رشته موی دم اسب است که از یک طرف به سیم گیر و از طرف دیگر پس از عبور از روی خرک در انتهای دسته مستقیما به دور تنها گوشی نسبتا بلند رَباب پیچیده می‌شود. بنابراین، رَباب فاقد شیطانک است.

این ساز یک میل فلزی و گاه چوبی دارد که از یک طرف به داخل دسته فرو می‌رود و از طرف دیگر پس از عبور از داخل کاسه از قسمت زیر آن خارج می‌شود و به عنوان تکیه گاه ساز مورد استفاده قرار می‌گیرد.

کمان یا آرشۀ رَباب یک ترکۀ چوبی خمیده است که به دو سر آن رشته‌هایی از موی دم اسب بسته‌اند.

ب- با کاسه طنینی فلزی:

کولی‌های عرب‌زبان خوزستان گاهی به جای کاسه یا قاب چوبی از گالُن یا ظرفهای مکعبی فلزی چهار لیتری روغن استفاده می‌کنند.

سایر قسمت‌های این نوع رَباب مانند رَباب با کاسه یا قاب چوبی است.

رباب خوزستان

توجه: رَباب کوک ثابتی ندارد و میزان کشش تنها وتر مویین آن ارتباط مستقیم با وسعت صوتی صدای خواننده دارد.

رَباب تنها ساز زهی بومی است که در خوزستان برای اجرای موسیقی سنتی عربی استفاده می‌شود. تمام فرم‌های سازی و آوازی با رَباب قابل اجرا هستند.

رَباب با چند نوع ساز کوبه‌ای مانند تمپو، تمبک و کاسوره همراهی می‌شود.

مهمترین عرصۀ حضور این ساز، مجالس عروسی و شادمانی است.

مأخذ: برگرفته از کتاب سازشناسی ایرانی