سازهای مربوط به موسیقی نواحی ایران

نقاره

سازهای کوبه‌ای

نقاره

مهمترین مورداستفادۀ نقاره در مجالس عروسی و شادی است.

از این ساز در قدیم در نقاره‌خانه استفاده می‌کردند و نقاره‌کوبی خود یک آئین باستانی بوده است که در جای دیگر به‌طورمفصل به این موضوع خواهیم پرداخت.

نقاره به شکل دو طبل گلدانی شکل ته بسته (از جنس سفال) در دو اندازۀ مختلف است که طبل بزرگتر صدای بم دارد و طبل کوچکتر صدای زیر.

پوست را با بندهای چرمی بر دهانۀ هر دو طبل می‌کشند.

نقاره با دو قطعه چوب نواخته می‌شود که معمولا از جنس چوب درخت ازگیل وحشی است.

این ساز به هنگام نواختن روی زمین یا زیر بغل نوازنده قرار می‌گیرد و ظاهرا در قدیم با بندی از کتف نوازنده آویزان می‌شده است.

دهل

دُهُل

به‌طورکلی همۀ دهل‌ها بدنه‌ای استوانه‌ای دارند که بر دو سر آنها پوست کشیده می‌شود.

ارتفاع این بدنه در نواحی مختلف متفاوت است اما می‌توان گفت که تمامی دهل‌ها بدنه‌ای نسبتا بلند یا نسبتا کوتاه دارند.

بعنوان مثال، دهل در منطقۀ سیستان استوانه‌ای نسبتا بلند و بزرگ دارد که از جنس چوب یا گاهی نیز فلز است. در حالیکه دهل‌های متداول در خراسان استوانۀ چوبی نسبتا کوتاهی دارند که بر دو سر آن پوست کشیده شده است.

این استوانه از گرد کردن تسمه‌ای چوبی ایجاد می‌شود.

درهرصورت، دهل را با تسمه یا طناب از شانه چپ نوازنده آویزان می‌کنند.

طرف راست دهل خراسان را با چوبی که اندکی قوس دارد و طرف چپ آن را با ترکه‌ای باریک به صدا درمی‌آورند.

درحالیکه طرف راست دهل سیستان را با چوبی قوس دارد و طرف چپ آنرا با دو چوب کوچک (نلوک) که به انگشتان دست چپ بسته می‌شوند می‌نوازند.

دمام

دمَام

موارد اصلی استفاده از دمام در دهه‌های اخیر محدود به مراسم سوگواری ماه محرم است.

البته در سال‌های اخیر از این ساز در موقعیت‌های دیگر در همراهی با نی انبان و نی جفتی نیز استفاده می‌شود. دمَام، استوانه‌ایست از جنس چوب یکپارچه یا ترکه‌ای و گاهی نیز فلز، که بر دو طرف آن پوست کشیده می‌شود. پوست را ابتدا دور طوقه‌هایی به نام چمبره از جنس نی خیزران یا بامبو می‌کشند.

طوقه‌های همراه با پوست در دو طرف دمام با طناب به شکل خاصی به بدنه متصل می‌شوند.

دمام را با یک قطعه چوب که معمولا از جنس ساقۀ برگ نخل است و اندکی قوس دارد، می‌نوازند.

این چوب که به آن گرز دمام نیز گفته می‌شود در دست راست نوازنده قرار می‌گیرد.

پوست سمت راست با چوب و پوست سمت چپ با دست نواخته می‌شود.

دست‌های راست و چپ در ایجاد تقارن‌های متریک-ریتمیک مکمل همدیگر هستند و نوعی مکالمۀ ریتمیک بوجود می‌آورند.

مأخذ: برگرفته از کتاب سازشناسی ایرانی