بخش اول- سازهای زهی
1. گروه یک- سازهای مضرابی (زخمه ای)
1.1. تنبور کرمانشاه و لرستان: تنبور نام باستانی سازهای مضرابی خانوادۀ دوتار و از سازهای قدیمی ایران و ساز آئینی و مذهبی سلسلۀ یارسان در غرب ایران است. تنبور از معدود سازهای رایج در ایران است که مقدس شمرده میشود. حوزۀ اصلی رواج تنبور، استان کرمانشاهان، بویژه دو منطقۀ گوران و صحنه و بخشهایی از استان لرستان است. تنبور از خانوادۀ سازهای زهی مضرابی (زخمه ای) است که با انگشتان دست نواخته می شود.

تنبور دارای کاسه طنینی یکپارچه یا ترکه ای به شکل تقریبا نیمه گلابی است و روی دهانۀ کاسۀ آن صفحه ای چوبی قرار میگیرد. کاسۀ طنینی با رابطی به نام گلویی به دسته ای نسبتا طویل متصل است که دستان ها روی آن بسته می شوند. تنبور در اصل دو وتر دارد اما از چند دهۀ گذشته آنرا معمولا با سه وتر می نوازند. به همین دلیل تنبورهای قدیمی دو وتر و دو گوشی و تنبورهای جدید سه وتر و سه گوشی دارند. سیم گیر، خرک و شیطانک از دیگر اجزای ساختمانی تنبور محسوب می شوند.

معمولا جنس ساختمان تنبور به صورت زیر است:
کاسه طنینی و صفحه: از چوب توت
جنس دسته: از چوب گردو، چنار یا چوب زردآلو
جنس گلویی: از چوب گردو یا توت
جنس سیم گیر: از شاخ بزکوهی
جنس شیطانک: از شاخ بزکوهی یا انواع چوبهای سخت
جنس خرک: از چوبهای شمشاد یا گردو
گوشی ها: چوب های توت و گردو
وترها: از ابریشم خام یا زه (در قدیم)، سیم فولادی سفید، مس، برنج0.18
دستان ها: زه

1.2. تمبوره تالش: تمبوره که نام و ساختمان آن ارتباطش را با تنبور به اثبات میرساند از سازهای منطقۀ تالش، در غرب استان گیلان است. این ساز نیز از خانوادۀ سازهای زهی مضرابی (زخمه ای) است که هم با مضراب و هم با انگشتان دست نواخته می شود.

تمبورۀ تالشی کوچکترین ساز زهی مضرابی در نواحی مختلف ایران است. این ساز کاسۀ طنینی کوچکی به شکل تقریبا نیمه گلابی دارد و روی دهانۀ کاسۀ آن صفحۀ چوبی قرار میگیرد. کاسۀ طنینی به دسته ای نه چندان طویل متصل است که دستان ها روی آن بسته میشوند. تمبوره 3 یا 4 وتر دارد و کاسه و دستۀ آن به صورت یکپارچه ساخته میشوند. گوشی ها، سیم گیر، خرک، شیطانک و مضراب از دیگر اجزای ساختمانی این ساز محسوب می شوند.

تمبورۀ تالشی هم با مضراب و هم با انگشتان دست نواخته میشود. مضراب راست (تک)، مضراب چپ (تک)، ریز و تکرار سریع شکلهای ریتمیک-متریک مشابه از مهمترین تکنیکهای دست راست هستند و کندن، پنجه کاری، تکیه و ویبراسیون عرضی از تکنیکهای عمدۀ دست چپ محسوب می شوند.

تمبورۀ تالشی ساز همراهی کنندۀ آوازها و مقام های تالشی است و معمولا در مجالس عروسی و شادمانی و بصورت تنها نیز نواخته میشود. از این ساز که امروزه رو به فراموشی است در اجرای ترانه های تالشی همراه با دایره نیز استفاده می شود.
معمولا جنس ساختمان تمبوره به صورت زیر است:
کاسه و دستۀ یکپارچه: از جنس چوبهای نمدار، توت، افرا، بلوط
صفحه: از جنس چوبهای گردو، توت
گوشی ها: از جنس چوبهای آزاد، نمدار، افرا، بلوط
سیم گیر: از جنس چوب، میخ فلزی
خرک: از جنس چوبهای گردو و توت
وترها: از جنس سیم فولادی سفید، ابریشم (در قدیم)
دستان ها: از جنس ابریشم (در قدیم)، زه، سیم نایلونی
مضراب: پوست درخت گیلاس، شاخ

1.3. تمبورک بلوچستان: این ساز برخلاف نام آن که بیانگر تمبور کوچک است، سازی است نسبتا بزرگ که در سرتاسر بلوچستان متداول است. تمبورک نیز از خانوادۀ سازهای زهی مضرابی است که غالبا با انگشتان دست و به ندرت با مضراب نواخته می شود.

تمبورک کاسۀ طنینی یکپارچۀ بزرگی به شکل تقریبا نیمه گلابی و دسته ای طویل و قطور دارد و روی دهانۀ کاسه با صفحۀ چوبی پوشیده شده است. تمبورک سه وتر و سه گوشی دارد و غالبا بدون دستان است. تمبورک دارای دستان همان دمبورای پاکستان است که 5 تا 6 دستان دارد. سیم گیر، خرک و شیطانک از دیگر اجزای ساختمانی تمبورک هستند.

تمبورکِ بدون دستان با انگشتان دست و تمبورکِ دارای دستان با مضرابی از جنس پیش (برگ درخت نخل وحشی) نواخته می شوند. تکنیک های اجرایی تمبورک ساده اند و برای دست راست معمولا شامل مضرابهای راست و چپ با استفاده از تمام انگشتان است. در تمبورکِبدون دستان فقط روی وتر سوم انگشت گذاری میشود و وترهای اول و دوم به صورت دست باز استفاده میشوند. در تمبورکِ دارای دستان چهار انگشت برای انگشت گذاری به کار می روند.

تمبورک یک ساز همراهی کننده در اجرای بیشتر نمونه های موسیقی بلوچستان است و در این اجراها معمولا از یک تا دو تنبک به همراه سازهای دیگر بلوچی استفاده می کنند.

مأخذ: برگرفته از کتاب سازشناسی ایرانی