اعجوبه‌ای با انگشتان کشیده

سرگئی راخمانینف پیانیست و ترانه سرا

سرگئی راخمانینف

راخمانینف در یک نگاه

سرگئی واسیلیویچ راخمانینف (به روسی: Серге́й Васи́льевич Рахма́нинов) (زادهٔ یکم آوریل ۱۸۷۳، بر اساس تقویم گرگوری یا ۲۰ مارس ۱۸۷۳، بر اساس تقویم یولیانی – درگذشته ۲۸ مارس ۱۹۴۳) نوازندهٔ پیانو و آهنگساز روس بود.

راخمانینف در بسیاری از موارد به عنوان یکی از بهترین پیانیست‌های زمان خویش و به عنوان آهنگساز، یکی از آخرین نمایندگان بزرگ موسیقی رمانتیک در موسیقی کلاسیک روسیه بود.

تأثیرات اولیه از چایکوفسکی و کورساکف و دیگر آهنگسازان روس، باعث ایجاد لهجه‌ای کاملاً شخصی که شامل بیان رسمی تغزلی، رسانندگی وسیع و نبوغ اساسی شد، که وجوه تمایز رنگ‌بندی ارکستر هستند.

راخمانینف سرانجام در سال ۱۹۴۳ در کالیفرنیا درگذشت.

سرگئی راخمانینف

آثار

از آثار معروف او می‌توان به پیانو کنسرتو شمارهٔ ۲ و ۳ و همچنین یک راپسودی برای ارکستر و پیانو براساس یکی از کاپریسهای پاگانینی به نام راپسودی بر اساس تمی از پاگانینی اشاره کرد.

سرگئی راخمانینف

مرثیه ای برای چایکوفسکی

خانواده راخمانینف جزو خانواده های اصیل روس بودند و به همین واسطه و به رسم آن روزگاران که موسیقی عضو لاینفک تجملات زندگی خانواده های مرفه بود؛ از طفولیت در فضایی موسیقایی رشد کرد. مادر او نوازنده آماتور پیانو بود. سرگئیِ کودک هنوز راه رفتن را یاد نگرفته بود که گوشش با رقص کلاویه‌های پیانوی مادر مأنوس می شود.

سرگئی راخمانینف

راهیابی به کنسرواتوار سنت پترزبورگ

10 ساله بود که به کنسرواتوار سنت پترزبورگ راه یافت و سپس تمرین های سخت موسیقی خود را زیر نظر استاد سختگیر آن دوران، نیکولای زویرف، ادامه می دهد.
زویروف رفاقت دیرینه ای با چایکوفسکی داشت و به همین علت در رفت و آمدهای چایکوفسکی به منزل زویروف، راخمانینف نوجوان توانست یکی از نوابع موسیقی روسیه را ملاقات کند و از تشویق ها و نصیحت های او بهره مند شود. عشق او نسبت به چایکوفسکی آنچنان درونش ریشه می دواند که پس از شنیدن خبر مرگ چایکفوسکی در 1893 دچار غمی عظیم می شود.

تریویی به یاد چایکوفسکی
سرگئی 20 ساله به یاد چایکوفسکی تریویی متشکل از پیانو، ویولون و ویلنسل می سازد تا کمی شعله‌های ناراحتی‌اش فروکش کند. اثری بسیار زیبا که مخاطب را در این غم شریک می سازد.

تا اواسط قطعه، پیانو فقط نقش یک همراه کننده را ایفا می‌کند و ناگهان قطعه با ملودی نواخته شده توسط پیانو سمت و سویی دیگر می‌گیرد. شنونده در طول اجرا دچار رخوت نمی‌شود و کماکان گوش او با تکه‌های تازه‌ای از موسیقی آشنا می‌شود. این ویژگی بارز راخمانینف در آثار دیگر او هم مشهود بود.

تریوی تقدیم شده به خاک چایکوفسکی، جزو اولین تجربه‌های سرگئی جوان در جامه یک آهنگساز نبوده و قبل از آن، تجربه‌های درخشان دیگری مانند ساخت پرلود در دو دیزر مینور هم داشته که تحسین اساتید خود را برانگیخته بود.

سرگئی راخمانینف

موسیقی از نواهای مادرانه

راخمانینف را آنچنان نمی‌توان متحول‌کننده بنیادی موسیقی اواخر قرن نوزدهم دانست. تاثیراتی داشته اما نه به شدت افرادی چون دبوسی یا استراوینسکی، البته قیاس از نظر سبک کاری راخمانینف و امثال استراوینسکی جایز نیست!

درواقع او جزو آخرین نسل پیانیست – آهنگسازهای سنتی روسیه دوره رمانتیک است که تحت تاثیر بزرگانی چون شوپن و چایکوفسکی بود. عاشق خرده‌فرهنگ‌های روسیه بود و از کودکی به واسطه مادربزرگش، با حضور در کلیسا با سرودهای رایج ارتدوکس ها آشنا شد.

در آثارش همیشه سعی کرد پایبندی به روسیه به مثابه یک «مادر» را نشان دهد و با استفاده از تم‌های آوازهای عامیانه یا سرودهای مذهبی ارادت خودش را به خاک وطنش ابراز کند. حتی ناقوس کلیسا هم الهام‌بخش او بوده؛ برای مثال در ابتدای کنسرتو پیانوی دومش با کشش نت‌ها و ایجاد سکوت میان هر فاصله صدایی، زنگ ناقوس را برای شنونده یادآور می‌شود.
پس استفاده از چنین مشخصه‌های رایج در فرهنگ روسیه او را در زمره ناسیونالیست‌های قرن نوزدهم قرار می‌دهد؛ افرادی که سعی کردند با وام گرفتن از فرهنگ فولکلور کشورشان، از زیر یوق موسیقی آلمان، فرانسه، ایتالیا و اتریش که قرن‌ها بر میراث موسیقی اروپا سلطه داشتند، نجات یابند. دیگر ویژگی که می‌شود به موسیقی راخمانینف اشاره کرد، استفاده او از فرم‌های ویژه و بدیع در سه سمفونی‌اش بود.

سرگئی راخمانینف

عزلت نشینی

در سال 1897 سمفونی اولش در سنت پترزبورگ به رهبری الکساندر گلازونف اجرا می‌شود. راخمانینف جوان که 24 سال بیش نداشت، 10 ماه در ملک موردعلاقه‌اش، ایوانفکا، وقت صرف کرد تا سمفونی‌اش را به پایان برساند.

در آن ماه‌ها هیچگاه فکر نمی‌کرد این اثر برای او حکم کابوسی را پیدا می‌کند که تا پایان عمر گریبانگیرش خواهد بود. سمفونی به صورت فاجعه باری اجرا می‌شود.
منتقدهای تند و تیز سنتی سنت پترزبورگ که حتی فرم استفاده شده در سمفونی او را نمی‎پذیرفتند، سرگئی جوان را سیبل قرار دادند و تا توانستند از خجالتش درآمدند.

سزار کوئی که جزو گروه ناسیونالیستی معروف The Five بوده و آن سال‌ها برای خودش در سنت پترزبورگ بروبیایی داشته، ساخته راخمانینف را به اثری جهنمی تشبیه کرد!

دلایل عدم استقبال از اثر جهنمی

از عمده دلایل عدم استقبال عموم و منتقدان از سمفونی، می توان به جلوتر بودن آن از نظر تکنیکی و فرم نسبت به زمان خودش اشاره کرد و دیگری هم رهبری ضعیف گلازونف در زمان اجرا بود. گویا گلازونف ناخوش احوال بود و در زمان اجرا به علت زیاده‌روی در نوشیدن؛ به قول امروزی‌ها فضا تشریف داشتند! خلاصه راخمانینف در نامه‌ای از اجحافی که در حق ساخته‌اش شد، گله می‌کند و معتقد است اگر رهبری ارکستر آنچنان ضعیف نبود، چنین واکنش‌های منفی اتفاق نمی‌افتاد.

افسردگی شدید

بعد از این اتفاق راخمانینف دچار افسردگی شدیدی می شود و تا سه سال هیچ اثری نمی‌سازد. در این سه سال دو مورد دیگر هم باعث تشدید افسردگی اش می‌شود. مورد اول، راخمانینف برای اجرایی خصوصی به نزد نویسنده محبوبش، تولستوی کبیر می‌رود. پس از پایان نواختن پیانویش، تولستوی آهنگ سرگئی را موسیقی نمی‌داند و از آن به عنوان دسته‌ای از صداهای نامفهوم و پرت و پلا یاد می‌کند!

مورد دوم هم مخالفت کلیسای ارتدوکس و والدین ناتالیا ساتینا با ازدواج ناتالیا و سرگئی بود.

راخمانینف در این سه سال به علت وخامت روحی تحت درمان قرار می گیرد. 1901 که کمی وضعیت روحی‌اش بهتر می‌شود، کنسرتوی پیانوی دومش را می‌سازد و آن را به پزشک معالجش تقدیم می‌کند.

سرگئی راخممانینف

فرار بر قرار

یک دهه از شروع قرن بیستم می‌گذرد و ناآرامی ها به اوج خود می رسد. بلشویک‌ها پتروگراد را تسخیر می‌کنند و چند سال بعد نام آن را به لنینگراد تغییر می‌دهند. لنینیسم در کل روسیه پخش می‌شود و سر راه خودش به نام برابری و مساوات مال و اموال همه را می‌سوزاند و تسخیر می‌کند.

روسیه، این مادر مهربان، آنچنان برای سکونت امثال راخمانینف که ریشه در تزارها داشتند، ناامن می‌شود که در دسامبر 1917 پس از آنکه ایوانفکای عزیزش در آتش خشم بلشویک‌ها می‌سوزد، همراه با خانواده‌اش با چمدان هایش مجبور به ترک همیشگی وطن می شود.
نکته جالب اینجاست که در این کوچ اجباری، راخمانینف پارتیتور سمفونی اول خودش را در روسیه رها کرد. احتمالا می‌خواست این خاطره تلخ همراه با بقیه دارایی‌هایش در آتش خشم بلشویک‌ها سوزانده شود!

کوچ اجباری

ابتدا با خانواده به سوئد می‌رود و سپس به آمریکا نقل مکان می‌کند. سرگئی برای همیشه از سرچشمه الهامش (روسیه) دور ماند و تا سال‌ها فقط در تورهای گوناگون نوازندگی کرد و هیچ کار جدیدی نساخت. در سال‌های پایانی دست به پارت برد و دوباره نوشتن را آغاز کرد. از مشهورترین آثار این دوره‌اش می‌توان به راپسودی در تم پاگانینی اشاره کرد که واریاسون هایی تحت تاثیر کاپریس 24 پاگانینی است.

راخمانینف که همیشه قلبش عاشقانه برای روسیه و خاک آن می‌تپید، در 1943 به علت ابتلا به سرطان در آمریکا فوت می کند و همانجا دفن می‌شود و هیچگاه جسدش به روسیه بازگردانده نمی‌شود.

به نام پسر، به کام پدر

فیلم «درخشش» با بازی درخشان جفری راش درباره زندگی دیوید هلفگات پیانیست است که به علت اجبار پدری خشن، زندگی‌اش دچار اخلال می‌شود و عمری را مانند دیوانگان به سر می‌برد. اما آنچه در این فیلم خانمان سوز است، خود راخمانینف است که با کنسرتو پیانوی سومش مبدل به بتی بی‌بدیل می‌شود که پدر دیوید سال‌ها در آتش او می‌سوزد.
پدر به رسم آنچه که در ابتدا گفته شد، آرزوی جوانی خود را در دیوید می‌جوید تا شاید بتواند از کلاویه‌های پسرش اندکی راخ بشنود. در طول فیلم بارها دیوید به خود جسارت می‌دهد تا شاخ غولی را که راخمانینف با تکنیک‌های مختص به خود خلق کرده، بکشند اما هر بار یک مشکلی پیش می‌آید که موجبات ناامیدی پدر را فراهم می‌کند.