سنتور

سنتور یکی از سازهای مضرابی است که قدمت آن شاید از کلیه سازهای دیگر بیشتر باشد.

این گفته که سنتور سازی است که در ابتدا متعلق به ایرانیان بوده است و بعدا خودِ آن یا شبیه آن در ممالک دیگری چون یونان، هندوستان و چین معمول گردیده است، شاید صحیح باشد و لی نباید ناگفته بماند که از نقوش بازماندۀ تاریخ می‌توان پی برد که سازی شبیه سنتور نزد آشوری‌ها معمول بوده است.

این ساز که از متداول‌ترین سازهای ایرانی است و البته در رومانی، تاجیکستان، یونان، هندوستان و چین متداول است، به شکل ذوزنقه ساخته می‌شود و روی صفحۀ آن خرک‌هایی قرار دارد که سیم‌ها بر روی آنها سوار است.

سنتور سازی است به شکل ذوزنقه متساوی‌الساقین و از سازهای زهی مضرابی است.

این ساز را نشسته در حالیکه ضلع بزرگتر آن به صورت افقی در مقابل نوازنده قرار دارد، با دو مضراب چوبی می‌نوازند.

اجزای اصلی این ساز عبارتند از جعبۀ صوتی، خرک، گوشی و سیم گیر.

برای ساخت سنتور از چوب‌های محکم مانند گردو، آزاد و فوفل استفاده می‌شود.

جعبۀ صوتی سنتور دو صفحۀ ذوزنقه شکل هستند که با کلاف‌های چهارگانه جانبی به یکدیگر متصل شده‌اند.

معمولا ضلع بزرگ‌تر این ساز حدود 90 و ضلع کوچکتر آن 36 سانتی‌متر و ارتفاع سطوح جانبی هر یک 6 و قاعدۀ آن 26 سانتی‌متر است.

صفحۀ رو از مرغوب‌ترین قسمت چوب انتخاب می‌شود و دو گل مشبک در طرفین صفحه برای خروج صدا ایجاد می‌کنند و دو ردیف نه تایی خرک در طرفین صفحه برای عبور سیم‌ها می‌گذارند.

در سمت راست صفحۀ سنتور که برای صداهای بم است معمولا از سیم‌های برنجی استفاده می‌شود و سیم‌های قسمت وسط و سمت چپ که برای صداهای متوسط و زیر مورداستفاده قرار می‌گیرد فولادی است.

معمولا تعداد خرک‌های سنتور در هر طرف 9 عدد است که 7 تای آن برای هفت صدای موسیقی است و 2 تای اضافه برای تهیۀ نیم پرده‌های مورداحتیاج قابل‌استفاده است؛ ولی گاهی سنتورهای 10 خرک نیز ساخته شده و به ندرت سنتور تا 14 خرک هم پیش رفته است.

این ساز به وسیلۀ دو مضراب چوبی که بر روی سیم‌ها فرود می‌آیند نواخته می‌شود و مهم آن‌که کلیه ریزه‌کاری‌ها و ظرایف و حرکاتی که در موسیقی ایرانی وجود دارد باید به وسیلۀ همین دو مضراب انجام شود.

حلقۀ مضراب حالت نیم‌دایره دارد و زایده کوچکی در انتهای آن وجود دارد و با انگشتان شست و سبابه و میانی دور حلقه را می‌گیرند.

سر مضراب کمی پهن‌تر ساخته می‌شود و محل اضابت به سیم‌هاست.

چنانچه از دهۀ گذشته معمول شده است، سر مضراب را با پارچۀ ضخیمی (اصطلاحا نمد) می‌پوشانند تا صدای گرم و لطیف‌تری حاصل شود.

بهترین چوب برای ساخت مضراب، چوب گردو، شمشاد و آزاد است.

عیب سنتور ظاهرا در اینست که باید آن را برای هر آهنگ یا دستگاهی قبلا کوک کرد و آماده نمود.

چنانچه بخواهیم آواز دیگری که هم کوک آواز قبلی نباشد روی آن اجرا کنیم، باید مجددا آن را کوک نماییم.

بعبارت دیگر، در این ساز در حین نوازندگی تغییر کوک ممکن نیست.

فراموش نشود که سازندگان سنتور در موقع خود، کاملا به این نکته واقف بوده‌اند ولی موسیقی زمان خودشان ضرورتی برای تغییر کوک در حال نواختن ایجاب نمی‌کرده و برای موسیقی زمان خودشان ساز تکمیلی به شمار می‌رفته است.

حُسن این ساز در اینست که پدال در ان وجود ندارد و صداهای مختلف با اکوی مخصوص این ساز با هم مخلوط شده زیبایی خاصی به صدای آن می‌دهد.

گو اینکه عده‌ای از موسیقی‌دانان نداشتن پدال را عیب سنتور دانسته‌اند، ولی در حقیقت عدم وجود پدال حُسن این ساز است.

تکنیک صحیح نواختن سنتور آنست که حرکت اصلی مضراب‌ها به وسیلۀ مچ و تغییر پزیسیون به وسیلۀ آرنج انجام گیرد و گاهی برای نت‌های ریز و زینت از حرکت انگستان که حلقۀ مضراب‌ها را نگه می‌دارند استفاده شود.

در وهلۀ اول نواختن این ساز ساده به نظر می‌رسد و به نظر می‌آید همین‌قدرکه سنتور کوک باشد کافیست مضراب‌ها را به روی آن به حرکت درآورد. ولی نوازندگی صحیح و خوب سنتور از هیچ ساز دیگری آسان‌تر نیست و برای تبحر و چیرگی شاید بیش از سازهای دیگر به تمرین و ممارست احتیاج داشته باشد، خاصه آنکه کوک صحیح این ساز کاری است بسیار مشکل، زیرا کلیۀ پرده‌ها باید دقیقا کوک شوند و بعلاوه چون برای هر پرده (نغمه/نت)، چه بم و چه زیر، چهار سیم درنظرگرفته شده است، باید هر 4 سیم نیز دقیقا با هم کوک باشند تا صدای مطبوع از ساز خارج شود. 

گردآورنده: اشرف اخشابی

برگرفته از تکنیک های نوازندگی سنتور

به نقل از فرامرز پایور