شیخ صفی‌الدین اُرمَوی

مشاهیر موسیقی: شیخ صفی‌الدین اُرمَوی

صفی‌الدین‌عبدالمؤمن‌بن‌ابی‌المفاخریوسف‌بن‌فاخر اُرمَوی (۶۱۳ق/۱۲۱۱م، ارومیه–۶۹۳ق/۱۲۹۴م، بغداد) استاد بزرگ موسیقی، خوشنویس، ادیب و عروض‌دان، نامدار به اعجوبه هنر، نماینده نحله روش نظام در موسیقی و پیشتاز مکتب منتظمیه (تئوری سیستماتیک) است.

زندگینامه

شیخ صفی‌الدین ارموی در جوانی به بغداد رفت. وی برآمده از مدرسه مستنصریه بغداد و هم‌زمان با خلفای عباسی مستنصر و مستعصم است. او در تازش مغولان و فتح بغداد در دیوان انشا به خدمت هلاکو درآمد.

او را دارای دو نوآوری (دو ساز زهی) دانسته‌اند؛ یعنی مُغنی (سازی زهی بین قانون و رباب) نوعی شاهرود تازه که در اصفهان ساخت و دیگر نزهه (سنتورمانندی، نوعی قانون). نقل است که وی با نواختن عود در «کاظیم داشی» ارومیه، هلاکوخان را به آرامش و خونسردی فراخوانده است.

شیخ صفوی الدین ارموی

بروز انقلابی بزرگ در موسیقی دنیا

در موسیقی جزء سه استاد موسیقی آن زمان جهان اسلام بود که اولی آن‌ها، ابونصر فارابی و آخری آن‌ها عبدالقادر مراغه‌ای بوده‌اند. آثار شیخ در علم موسیقی همیشه مورداحترام و تقلید هنرمندان ایرانی و سایر ممالک اسلامی بوده و علم و هنر او را ستوده‌اند.
بیشتر مؤلفان بر این باورند که رساله‌های شرفیه و ادوار ارموی منجر به بروز انقلابی بزرگ در موسیقی در سراسر عالم شده است تا جایی که «ژوزف یکتابیک» موسیقی‌شناس نامی ترک که درباره موسیقی ملت خود برای «دائره‌المعارف لاوینیاک»، نوشته درباره شیخ صفی‌الدین ارموی، چنین می‌نویسد: «بالاخره موسیقی‌شناس ترک، صفی‌الدین ارموی نام داشته و به روزگار خلافت مستعصم خلیفه عباسی در نیمه دوم قرن هفتم می‌زیسته و توانست دوره ثابت و لاتغییر سابق را به پایان آورد».

درگذشت و یادمان

شیخ صفی‌الدین ارموی پس از ۸۰ سال زندگی علمی، هنری و سیاسی، چون مقروض شده بود و نمی‌توانست دین خود را بپردازد به زندان افکنده شد و درنهایت در ۱۸ صفر سال ۶۹۳ قمری در شهر بغداد در زندان دارفانی را وداع گفت. به گفته‌ای دیگر، وی در تبریز درگذشته و در مقبره‌الشعرای این شهر دفن شده‌است.

مهم‌ترین آثار

الادوار

یکی از آثار سرشناس صفی‌الدین ارموی «الادوار فی‌الموسیقی» است که با نام کوتاه‌شده «الادوار» نیز شناخته می‌شود. در این کتاب، صفی‌الدین به بررسی موسیقی ایران از نظر تئوری موسیقی پرداخته و خصوصیاتی از قبیل پرده‌ها و نغمات را در چارچوب دو دایره با نام‌های «ادوار مشهوره» و «ادوار کثیره» شرح داده است. وی همچنین نحوه کوک کردن سازهایی مثل بربط را شرح داده است. بعد از نوشته‌های ابن‌سینا در مورد موسیقی در کتاب «شفا»، کتاب «الادوار» قدیمی‌ترین کتاب موجود درباره نظریه علمی موسیقی است.

دانلود کتاب الادوار فی الموسیقی نوشته صفی الدین ارموی

کتاب الرساله الشرقیه ارموی

الرساله‌الشرفیه

دومین کتاب مشهور ارموی «رساله‌الشرفیه» است. او این کتاب را حدود ۶۶۵ قمری (معادل ۱۲۶۷ میلادی) نوشت و به شاگردش، شرف‌الدینی جوینی، اهدا کرد. ارموی از خاندان جوینی با نصیر‌الدین طوسی آشنایی داشت و احتمال می‌رود که طوسی علاقه ارموی را به علوم یونانی برانگیخته باشد؛ چنان‌که در «الادوار» ارموی تحت‌تاثیر علم موسیقی یونانی نبوده؛ اما در رساله شرفیه این تاثیر وجود دارد. این احتمال هم وجود دارد که ارموی کتاب دومش را تحت‌تاثیر آثار فارابی (به‌خصوص موسیقی کبیر) نوشته باشد.

منبع: نام نامه موسیقی ایران، مهدی ستایشگر