موسیقی ترکی به شاخه ای از موسیقی ملل گفته می شود که در بین اقوام ترک رایج است. بدین لحاظ این موسیقی به دلیل تعدد نواحی ترک نشین در جهان دارای تنوع بسیار است و در بخشی وسیع از قاره آسیا و قسمتی از اروپا رواج دارد.
موسیقی ترکی موسیقی عاشیقی

انواع موسیقی ترکی

از انواع موسیقی ترکی می توان از موسیقی آذربایجانی، ترکمنی، اویغوری، موسیقی ترکی خراسانی، ترکیه ای و قشقایی نام برد. سازهای رایج در بین ترکها نیز بسیار متنوع است و انواع سازهای زهی همچون چگور، دوتار، رباب، تامدیر، قیچک، باغلاما و سازهای بادی همچون بالابان، سرنا، توتک و برخی سازهای کوبه ای را دربر می گیرد. 

موسیقی ترکی آذربایجان

موسیقی ترکی آذربایجان غربی گرچه با موسیقی آذربایجان شرقی هم ریشه است اما به سبب همسایگی با ترکیه، تأثیرات نمایانی را از موسیقی شرقی ترکیه پذیرا شده است. شاخص ترین نوع موسیقی ترکی در آذربایجان غربی، موسیقی عاشیقی است. به جز تأثیرات موسیقی شرقی ترکیه، حضور فرهنگ های کردی، ارمنی و آسوری نیز تا حدودی موجب تمایز یافتن موسیقی عاشیق آذربایجان غربی و شرقی گردیده است.

موسیقی عاشیقی

عاشیق های آذربایجان غربی بی همراهی «بالابان» و «دایره» (قوال) به اجرای موسیقی می پردازند و به همین دلیل، در مقایسه با عاشیق های آذربایجان شرقی، کارشان دشوارتر است. 

حضور بالابان و دایره (قوال) در موسیقی عاشیقی آذربایجان شرقی و جمهوری آذربایجان تا حدودی باعث افت نوازندگی و خوانندگی عاشیق ها شده و با گذشت زمان از قدرت آنها کاسته است. 

این در حالی است که عاشیق های آذربایجان غربی چون یک تنه به اجرای موسیقی می پردازند، ناچارند که هم در خوانندگی و هم در نوازندگی چیره دست باشند. بطور کلی می توان گفت که سنت خنیاگری در چهارچوب فرهنگ عاشیقی در دست عاشیق های آذربایجان غربی سالم تر مانده است.

عاشیق های ارومیه، سلماس، میاندوآب و خوی به طور کلی دارای شیوه ای یکسان هستند، اما تفاوت ها لهجه ای در هر کدام از شهرهای یاد شده سبب تغییرات چندی در ساختار نغمه ها نیز گردیده است. 

بطور کلی می توان چنین پنداشت که موسیقی عاشیقی آذربایجان غربی از یک سو با موسیقی عاشیقی آذربایجان شرقی و جمهوری آذربایجان و از سوی دیگر با موسیقی عاشیقی شرق ترکیه پیوند دارد و به مانند پلی موسیقی عاشیقی آذربایجان شرقی و ترکیه را به هم پیوند می دهد. 

با وجود این، نزدیکی و ترادف نغمه های عاشیقی آذربایجان غربی با ترکیه بیشتر است به طوری که بسیاری از «هاوا» های عاشیق های ترکیه توسط عاشیق های آذربایجان غربی نیز اجرا می شود. 

در قدیم، در میان عاشیق ها سنتی دیرینه وجود داشت که آن را «باقلاما» یا «دیشمه» می نامیدند که نوعی رقابت و مسابقه و مشاعره بوده است. در این مسابقه که اغلب روزهای متمادی به درازا می کشید، عاشیق ها به مصاف هم رفته و داستان گویی می کردند. 

عاشیقی که شعرها و نغمه های بیشتری را در حافظه داشت، برنده اعلام می شد و اغلب ساز رقیب را نیز به عنوان نشانی از پیروزی از او می گرفت. این سنت در آذربایجان غربی از میان رفته، اما در ترکیه هنوز رواج دارد. 

سازهای عاشیقی

سازهای عاشیقی آذربایجان شرقی و غربی یکسان است، اما تعداد سیم های ساز در آذربایجان غربی کمتر است. ساز عاشیقی آذربایجان شرقی معمولاً دارای نه سیم است که در سه ردیف سه تایی کوک می شوند. 

عاشیق های آذربایجان غربی معمولاً در ردیف وسط به جای سه سیم، از یک سیم استفاده می کنند و در نتیجه ساز آنها دارای هفت سیم است. همین سیم وسط است که مهمترین نقش را در تغییر کوک در «هاوا» های گوناگون ایفا می کند و معمولاً آن را متناسب با صدای اصلی و بنیادی هر «هاوا» کوک می کنند.

تعداد پرده های ساز عاشیقی معمولاً 13- 14 پرده است. به جز «هاوا» ها، آهنگ ها و داستان های موسیقی عاشیقی، ترانه های عامیانه، آوازهای کار، تصنیف ها، «بایاتی» ها (که بخش عمده ای از ادبیات شفاهی آذربایجان است) «اخشاما»، لالایی ها و… نیز در میان ترک زبانان و به ویژه عشایر آذربایجان غربی رایج است.
کتاب موسیقی در ایران
نویسنده: سجاد فرهادی