موسیقی خوزستان

الف: موسیقی سنتی عرب

عرب های خوزستان از دیرباز به شعر و سخن سرایی علاقه زیادی داشتند و با وجود دیگر هنرها، شعر در میان آنان اهمیت بیشتری داشت این جنبه از تارهنگ عرب های خوزستان میراثی است که از عرب های دوره جاهلیت به ایشان رسیده است زیرا آنان نیز تن شهر و خطابه را والاتر و برتر از هنرهای دیگر داشتند.

موسیقی محلی ایران موسیقی خوزستانی

الشعر الشعبی (شعر مردمی) یا الشعر العامی (شعر محلی یا عامیانه) مهمترین گسترده ترین بخش از ادبیات مردم عرب زبان خوزستان را تشکیل می دهد.

شعر عامیانه عربی در دوران طولانی حیات خویش به شکل سینه به سینه از طریق لالایی مادران، آوازهای یزله عزا و عروسی، آوازهای سوگ و آهنگ رقص و کار تاکنون تداوم یافته است. 

بطور کلی فرم های رایج در موسیقی سنتی عرب که موسیقی عرب های خوزستان نیز مستقیم الهام یافته از آنها است بر دو نوع اند:

سازی و آوازی مهمترین فرم های آوازی موسیقی سنتی عرب، قصیده، لیالی، موال، توشیح و… است و تقسیم و نوبه از جمله فرم های مهم موسیقی سازی عرب هستند. 

گروه های نوازنده و خواننده که با سازهای موسیقی و عربی در خوزستان فعالیت می کنند به الخشابه معروف هستند.

سازهای اصلی مورد استفاده این گروه عبارتند از رباب، ساز ضربی کاسوره، لازومه یا شادوده، الزنجاری(دایره زنگی) و الطلبه(طبلا) که گاه به آن تمپو و به فارسی دمبک یا تنبک نیز می گویند.

سچابیق(اسنوچ) نیز از سازهای مورد استفاده این گروه است سچابیق را بیشتر زنان کولی عرب زبان خوزستان استفاده می کنند.

نگاهی به تاریخ

اگر موسیقی خوزستان را به دو بخش موسیقی ردیفی یا روستایی و موسیقی مقامی یا شهری تقسیم کنیم، مشابهت های فراوانی میان این موسیقی و موسیقی جنوب عراق مشاهده می کنیم. 

البته این تشابه فقط خاص موسیقی نیست بلکه لهجه را نیز در بر می گیرد زیرا لهجه عربی خوزستانی، لهجه بین النهرینی است و با لهجه عربی خلیجی تفاوت دارد.

ردیف ها و دستگاه های موسیقی عربی خوزستان با نظایر آن در موسیقی عربی خلیجی نیز متفاوت است. 

موسیقی مقامی بین النهرینی از موسیقی کهن فارسی (ایرانی) تأثیر پذیرفته است. ما هم اکنون مقام های اصفهان، نهاوند، دشت، سه گاه و پنج گاه را در موسیقی عراقی و موسیقی عربی خوزستانی داریم. 

اصولاً منشاء آواز مقام عربی به دربار خلفای عباسی بر می گردد که به علت پیوندهای فرهنگی ایران و عراق شماری از دستگاه های موسیقی ایرانی وارد موسیقی مقامی بین النهرین شده است.

نقوش حجاری شده نوازندگان عیلامی در شوش که پایتخت آنان بود نشانگر سابقه چند هزار ساله موسیقی در این منطقه از جهان است.

دوران حاکمیت مشعشعیان گواه شکوفایی فقه و ادب و شعر و موسیقی عربی در این منطقه و به ویژه در حویزه پایتخت آنان بود.

در پایان این دوران شکوهمند هنر و فرهنگ عربی (ایرانی) دستگاهی به نام حویزاوی المقام الحویزاوی در دربار خاندان آل مشعشع پدید آمد که دستگاه موسیقی خاص عرب های خوزستان و یکی از بهترین مقام های موسیقی بین النهرینی است. 

این دستگاه در موسیقی مقامی عراق جایگاه برجسته ای دارد. در دوره شیخ خزعل نیز موسیقی عربی خوزستان رونق و رواج فراوان یافت. شیخ افزون بر نوازندگان عرب محلی از گروه های موسیقی کشورهای عربی نظیر عراق، لبنان و مصر دعوت می کرد تا در کاخ های وی برنامه اجرا کنند.

سبک آوازی علوانیه

در دوره پهلوی که دوران سرکوب همه جانبه فرهنگی و سیاسی مردم عرب خوزستان است، موسیقی عربی دچار رکود و ابتذال گردید.

در دهه چهل شمسی بود که هنرمند و شاعر یک لاقبایی به نام علوان الشویع در اهواز پدیدار شد که ردیف ها و دستگاه های آوازی و انواع شعر مردم عرب خوزستان را می شناخت. 

علوان مبدع سبک آوازی عربی نوینی است که به نام او معروف شد. علوانیه سبکی حزین و دردآلود است و با سبک آوازی امیری در مازندران مشابهت دارد. 

علوانیه بیانگر رنج ها، آلام و ستم ملی وارد بر مردم عرب خوزستان است و از همان ابتدای سال های آغازین دهه چهل شمسی با اقبال عمومی توده ها روبه رو شد. 

در این سبک شاعر با نواختن رباب که ساز سنتی عرب هاست اشعاری از شاعران نامدار گذشته و حال را می خواند. سبک علوانیه از مرزهای خوزستان و ایران فراتر رفت و در عراق و بحرین و کویت نیز رواج یافت. 

هم اکنون هنرمندان و ترانه سرایان این کشورها این سبک را با نام علوان اهوازی می شناسند. بی گمان سبک آوازی علوانیه در بخش موسیقی ردیفی جای می گیرد.

اکنون نیز در خوزستان آوازخوانان بسیاری، سبک و شیوه علوان را دنبال می کنند که مهمترین شان حسان الگزار در بخش شاوور شهرستان شوش دانیال است.

کولی هایی که عمدتاً در شهرهای اهواز و آبادان بودند در ترویج موسیقی عربی در خوزستان نقش داشتند اما از آنها اصیل تر گروه های موسیقی الخشابه بودند که از مرگ نهایی موسیقی عربی خوزستانی در عصر پهلوی جلوگیری کردند و حتی به ترویج آن در برابر موسیقی مبتذل و کوچه بازاری فارسی هم کمک کردند.

اکنون اما گروه های الخشابه جای خود را به گروه های جدید موسیقی عربی داده اند که در شهرهای مختلف خوزستان گسترده اند.

این گروه ها هم در موسیقی آیینی و مذهبی و هم در موسیقی عربی محلی اهوازی و هم در موسیقی عام عربی تخصص دارند و در عروسی ها، جشن ها و مناسبت های ملی و مذهبی برنامه اجرا می کنند. 

عرب های خوزستان افزون بر موسیقی محلی خود به موسیقی دیگر کشورهای عربی نیز علاقه نشان می دهند و آن را موسیقی خود می دانند.

کمتر خانواده عرب خوزستانی را می بینیم که با ام کلثوم، عبدالحلیم، حافظ، محمد عبدالوهاب، فرید الاطرش، فیروز، ودیع الصافی، ناظم الغزالی، کاظم الساهر و نیز نسل جدید خوانندگان لبنانی و مصری و عراقی مأنوس نباشد. بی شک شماری از ایرانیان نیز با اغلب این چهره های موسیقی آشنایی دارند.

سازهای موسیقی عربی خوزستانی

1- مطبگ یا مطبق

دو عدد نی به هم چسبیده است که سه سوراخ در بالا و سه سوراخ در پایین دارد. مطبگ از یک طرف باز است که از آن قسمت در آن می دمند.

2- میماصول

سازی است که فقط یک نی دارد و سوراخ هایی در بالا و پایین آن هست ماصول از نی کوتاه تر است.

3- النای

همان نی است که در سایر نقاط ایران نیز کاربرد دارد.

4- الغذبه

از یک نی تشکیل می شود که هفت سوراخ در بالا و یک سوراخ در پایین دارد العذبه ساز حزینی است که فقط صوت دارد و همراه آن نمی توان آواز خواند. اکنون چوپانان عرب از این ساز استفاده می کنند و فقط کاربرد تک نواز دارد.

5- الکاسور

یا الطبله که بندری ها به آن تمپو و در فارسی به آن دمبک می گویند با طبل تفاوت دارد. یک دهانه آن باز و دهانه دیگر آن را پیشتر با پوست نوعی ماهی به نامه یریه یا پوست ماهی کوسه یا پوست گاو یا گوسفند تهیه می کردند. اکنون اما از طلق استفاده می کنند. با کاسور ریتم تندی زده می شود که ویژه ترانه ها و آوازهای عربی ریفی است.

6- الدف

نیز نوعی دمبک است که در فارسی به آن دایره می گویند.

7- الزنجاری

نوعی دف است که دورادور آن را سوراخ می کنند و تشتک های کوچکی به آن می بندند که هنگام تکان دادن دف به حاشیه دف می خورند و ایجاد صدا می کنند. می توان آن را با دایره زنگی همانند دانست.

8- سچابیق(اسنوچ)

نوعی صفحه فلزی کوچک و مدور که هنگام رقص آن را با تکه ای کش به سر انگشتان می بندند. این ابزار پیشتر توسط زنان کولی استفاده می شد.

9- الرباب یا الربابه

گالن خالی نفت یا روغن را از یک طرف باز می کنند و چند موی دم اسب را از وسط آن می گذرانند و با آن آرشه بر آن می نوازند. رباب همان ویولن جدید است. با چعب الربابه تار را بالا و پایین می آورند. عرب های خوزستان انواع و اقسام دستگاه ها را با ربابه می نوازند. با الربابه هم آواز ابوذیه و عتاب می خوانند و هم ام کلثوم را می نوازند. با الربابه هم آواز ابوذیه و عتاب می خوانند و هم ام کلثوم ر می نوازند و هم محمد عبدالوهاب را. رباب به نوعی نماد موسیقی عربی هم هست. ابونصر فارابی در کتاب الموسیقی الکبیر خود از این ساز با نام رباب الشاعر یاد می کند.

10- قانون

یک ساز اساساً عربی است که در سال های اخیر میان گروه های موسیقی عربی خوزستان رایج شده است. این ساز موسیقی متشکل از طبلی مسطح و مستطیل است که سیم های فلزی بر آن نصب شده و با انگشت سبابه مسلح به زبانه ای فلزی آن را می نوازند. بعدها سیم های آن ساز را از روده ساختند و با دو مضراب که مانند انگشتانه به انگشت سبابه کنند و با هر دو دست می نوازند و چون نغمه های زیر و بم را می توان با هم به صدا درآورد، آهنگ این ساز بسی مطلوب و دلنشین است به خصوص که مانند سنتور انعکاس صدا ندارد.

11- سنتور 

نیز در میان گروه های آوازخوان و سنتی الخشابه و هم در میان گروه های جدید موسیقی معمول است اما انتظار می رود قانون به تدریج جای سنتور را بگیرد.

12- دمام

همان طبل بزرگ است که اکنون فقط در مراسم عزاداری امامان و شخصیت های مذهبی و به ویژه در ماه محرم استفاده می شود. در مراسم آیینی زار که برخی شهرهای عرب نشین مانند قصبه(اروندکنار) و آبادان انجام می شود نیز از دمام استفاده می شود.

کولی ها

گروهی از مردم ساکن خوزستان را کولی های تشکیل می دهند این جماعت سرگردان و پراکنده معمولاً در هر منطقه ای که ساکن شوند به زبان همان جا تکلم می کنند و روایتگر بخشی از فرهنگ و آداب و رسوم آن منطقه می شوند زبان کولی های خوزستان عربی است کولی ها هم اکنون در اهواز، آبادان و خرمشهر سکونت دارند و در حفظ و تداوم موسیقی سنتی عرب در خوزستان بسیار موثر بوده اند.

در گذشته از گروه های کولی برای اجرای رقص و آوازخوانی در عروسی ها و جشن ها دعوت می شد و این سنت هنوز هم گاه رایج است سکونت کولی های خوزستان در اهواز و چند شهر دیگر از سه دهه تجاوز نمی کند. 

قبل از آن کولی ها همیشه آواره و سرگردان بودند و گاه حتی میان ایران و عراق در حالت کوچ یا مهاجرت به سر می بردند. کولی های خوزستان به جز زبان عربی و کمی فارسی با زبان مخصوصی با هم صحبت می کنند که به زبان زرگری و مطربی شباهت دارد. 

استفاده از این زبان معمولاً در میان همه کولی های ایران رایج است. بسیاری از نوازندگان و خوانندگان موسیقی سنتی عربی در خوزستان از گروه کولی ها بوده اند.

کتاب موسیقی در ایران

نویسنده: سجاد فرهادی