علم موسیقی و ابن سینا

ابن سینا در تالیفات موسیقی خود در مباحث گوناگون وارد شده و آنها را مختصر، مفید و با دلایل منطقی بیان کرده که نه تنها به اصول فیزیکی و ریاضی تکیه می‌کند بلکه دامنه بحث را به فلسفه و علم النفس نیز می‌کشاند.

 

تالیفات موسیقی ابن سینا

ابن سینا سه کتاب موسیقی دو عدد به زبان عربی و یکی به زبان فارسی دارد که از همه مبسوط تر و مهم تر بیست هزار کلمه از فصل دوازدهم از بخش ریاضی کتاب الشفا و بعدی سه هزار کلمه در کتاب النجات است که خلاصه ای از همان کتاب شفا است و سومی به فارسی در کتاب دانش نامه که خلاصه ای از کتاب النجات است.

از کتاب دانشنامه دو نسخه خطی در موزه بریتانیا است و از “شفا” هفده نسخه خطی به این قرار موجود است:
یکی در کتابخانه سپهسالار، دو نسخه در کتابخانه مجلس، یک نسخه در کتابخانه حاج سید نصر الله تقوی، دو نسخه در کتابخانه مشکوه، یکی در کتابخانه استان رضوی، دو نسخه در کتابخانه بودلیان اکسفورد، یک نسخه در مکتب هندی لندن، یک نسخه دیگر در جامعه لید در هند، یک نسخه در کتابخانه جون رایلندز در منچستر، دو نسخه در کتابخانه مصری در قاهره، یک نسخه در کتابخانه جمعیه الملکیه السیویه در لندن و بالاخره یکی هم در کتابخانه اوبسالا در سوئد.

موسیقی شفای ابن سینا

این کتاب شامل شش بخش به قرار زیر است:

بخش اول

5 فصل به این ترتیب:
1 – مقدمه درباره روش تحقیق و تعریف صدا
2 – تعریف موسیقی و علل ایجاد صوت و زیر و بمی وعلل آن
3 – شناسایی ابعاد موسیقی
4 – ابعاد ملایم مرتبه اول
5 – ابعاد ملایم مرتبه دوم

بخش دوم

2 فصل به این ترتیب:
1 – جمع و تفریق اعداد
2 – مضاعف و نصف کردن ابعاد

بخش سوم

3 فصل به این ترتیب:
1 – راجع به اجناس
2 – شماره اجناس
3 – اجناس قوی

بخش چهارم

2 فصل به این ترتیب:
1 – جمع یا دستگاه
2 – ایجاد اهنگ از نت های موسیقی

بخش پنجم

5 فصل به این ترتیب:
1 – نت های موسیقی
2 – علم اوزان
3 – وزن خوانی
4 – اوزان چهار تایی و پنج تایی و شش تایی و اوزان معمولی
5 – شعر و اوزان شعری

بخش ششم

2 فصل به این ترتیب:
1 – ترکیب یا تالیف آهنگ
2 – اسباب های موسیقی

تعریف موسیقی

موسیقی یکی از علوم ریاضی است که منظور آن مطالعه صداهای موسیقی و بحث در ملایمت و عدم ملایمت و همچنین کشش آنها و قواعد ساختن قطعات آن است. بنابراین علم موسیقی شامل دو بخش است و علم ترکیب نغمات مربوط به صداهای موسیقی و علم اوزان مربوط به زمان‌هایی که صداهای یک نغمه را از یکدیگر جدا می‌نماید. پایه این دو قسمت بر اصولی استوار است از علومی خارج از موسیقی اخذ می‌شوند که بعضی از این اصول از ریاضی و بعضی دیگر از فیزیک و علوم طبیعی و برخی از هندسه گرفته می‌شوند.

تعریف صدا

می‌گویم صدا یکی از پدیده های خارجی است که حواس ما درک می‌کند و احساس آن ممکن است خوشایند باشد و در این مورد صفتی از صدا در نظرم است که آن را به گوش مطبوع یا نامطبوع می‌کند و نه اثری که درنتیجه شدت غیر عادی آن حاصل می‌شود و تنها خاصیتی از اجسام مادی است که در همه امتداد ها ظهور می‌کند.

قوانین ارتعاش

در شرح علل زیری و بمی صدا، قوانین ارتعاش را در اجسام روشن می‌سازد، علل زیری و بمی صدا عبارتند از:
اتصال شدید ذرات جسم و سختی آن (معرف به قابلیت ارتجاع) و کوچکی ابعاد آن و زیادی نیروی کشش درجه زیری و بمی با زیاد و کم شدن علل ان بستگی دارد و مثلا” تاری با کشش ثابت با تغییر طول، صداهایی با زیری و بمی متفاوت ایجاد می‌کند و هر چه طویل تر باشد صدا بم تر است.

تعیین به عدد و صدا

این مورد با اندازه‌گیری مقادیر خواصی که به ان اشاره شد میسر است و همچنین مقایسه مقادیر خواص مشابه آن انجام می‌شود (یعنی از میان مولفه های موثر، همه بجز یکی ثابت اند) که این بیان در حقیقت راهی برای یافتن قوانین ارتعاشی سیم‌ها در فیزیک کلاسیک است.

شناسایی ابعاد

هرگاه بعدی در نظر گرفته شود ممکن است اختلاف دو صدا آنچنان باشد که یکدیگر را برانند و به زحمت مجتمع شوند یا به هم بپیوندند و هم را نرانند که در این حالت بعد را ملایم و در حالت اول ناملایم گویند. لذا اختلافی که سبب ملایمت شده با اختلافی که موجب عدم ملایمت می‌شود فرق دارد و هرگاه بین دو صدا یک بعد شباهتی باشد، ملایمت مسلم است.

درجه ملایمت ابعاد

ابعاد ملایم (consonant) و غیرملایم (dissonant) را با نسبتهای مشخص معرفی می‌کند. ابعاد ملایم را آنهایی می‌داند که صداهای آن بالفعل یا بالقوه مشابه باشند انهایی که بالفعل مشابه‌اند که با نسبت‌هایی از اکتاو معرفی شوند و آنهایی بالقوه مشابه‌اند که نسبت‌هایی به صورت یا به اصطلاح (superpariels) باشند.

جمع و تفریق ابعاد

در این مورد به پیروی از روش فارابی ضرب و تقسیم نسبت‌های معرف آنها را به کار می برد و این عمل در حقیقت مبدا اختراع لگاریتم است.

ملودی و هارمونی

در تقسیم اجناس اهمیت مخصوصی به جنس قوی مرکب از دو پرده 9 تقسیم به 8 و بقیه 256 تقسیم به 234 از نیم پرده می‌دهد و مخصوصا گوشزد می‌کند که 256:234 از نیم پرده کمتر است و با وجود اینکه این بعد به خودی خود جز ابعاد غیرملایم است ولی وجود آن در دنباله دو بعد ملایم مطبوع است. چنانکه می‌دانیم این جنس معرف گام ماهور ایرانی و ماژور موسیقی غربی است (هرچند این دو با هم فرق دارند). همچنین بین اجناس ملایم تر آنها را از نوعی می‌دانند که ابعاد آن به ترتیب 10 به 9 و 9 به 8 و 16 به 15 باشد و چنانکه مشهود است گام هارمونی از فواصل فوق ساخته می‌شود.

هارمونی

ابن سینا وجود هارمونی را به معنای امروزی می‌دانسته؛ صدا ها ممکن است با هم یا پی در پی نواخته شوند؛ چنانکه می‌دانیم برای ساختن آهنگ صداهایی به کار می‌روند که پی در پی دنبال هم واقع شوند. وقتی چندین صدا با هم نواخته شوند در حکم یک صدا می‌گردند ولی چنانکه اخطلاط انها با اصول صحیح باشد باعث تقویت ملودی می‌گردد.

منبع: سایت رسمی دکتر مجید اخشابی

 

کلاس موسیقی آموزش آواز در آموزشگاه موسیقی همراز