پیپا (پی پا) یا گیتار چینی

سازشناسی: پیپا یا گیتار چینی

پیپا آلت موسیقیایی زهی چینی است که دارای چهار سیم و بدنه‌ای گلابی شکل بوده و دارای تعداد متغیری پرده است.

پیپا را گاهی عود چینی نیز می نامند (به غیر از سایز کوچکتر به لحاظ ساختمانی عود مشابهت زیادی با این ساز دارد)، هرچند پیپا بیشتر معروف است به گیتار چینی.

تاریخچه

این ساز تاریخچه ای دو هزار ساله دارد و از محبوب ترین سازها در منطقه شرق و جنوب شرقی آسیا بشمار می‌رود و تعداد زیادی از ساز های زهی این منطقه از آن مشتق شده است.

در گذشته ساز پیپا را با مضراب می نواختند اما به مرور شیوه نواختن آن فرق کرده و امروزه برای نواختن سیم‌ها به جای مضراب از انگشتان دست استفاده می شود.

هرچند کاربرد این ساز چنانچه گفته شد سابقه ای دو هزارساله دارد اما منشا آن همچنان مبهم است.

در افسانه‌های چینی از این ساز نام برده شده است.

برخی آن را برگرفته از سازهای زهی منطقه آسیا می‌دانند و برخی محققین دیگر برای آن ریشه‌ای غیرآسیایی درنظر می‌گیرند.

در احتمالی متاخر پیپا را اشتقاقی از ساز بربط ایرانی دانسته‌اند.

علاوه بر آنچه نام برده شد احتمال‌های بسار دیگری برای ریشه این ساز درنظر گرفته شده است با این حال منشا و خاستگاه اصلی آن همچنان پوشیده در ابهام است.

تغییرات

پیپا طی گذر زمان تغیرات زیادی نموده است؛ از جمله این تغییرات تغییر حالت نواختن ان از حالت افقی به حالتی نزدیک به عمود است و همچنین افزایش فرت در طی زمانی طولانی که از ۴ پرده تا ۳۰ پرده متغیر بوده است. دسته آن نیز حالت گوه مانند یافته است.

سیم‌های ابریشمین پیشین آن با سیم‌های فلزی یا نایلونی جایگزین شده‌اند که این تغییر موجب شده است صدای حاصل از این ساز روشن‌تر و رساتر گردد.

ساختار

pipá از دو قسمت تشکیل می‌شود pi به معنای حرکت به بیرون به وسیله دست راست و قسمت دوم یعنی pá به معنای حرکت به سمت داخل به جهت کف دست است

.

پیپا در گذشته به وسیله مضراب نواخته می‌شده است -این شیوه نواختن در نمونه ژاپنی آن بیوا نیز استفاده می‌شود- اما به تدریج مضراب از آن حذف و سیم ها به وسیله انگشتان دست و ناخن ها نواخته می شوند که این حالت حالت کنونی نواختن این ساز است که شیوه آن از نواختن با یک یا چند انگشت تا نواختن با همه انگشت ها متغیر است.

پی پا پیپا یا گیتار چینی

تصاویر و عکسهایی از این ساز در نقاشی ها و نقوش باقی مانده از هزاران سال قبل نشان می‌دهد که دو نوع پیپا وجود داشته است که اولین مدل از این ساز دارای دسته‌ای راست و صفحه صدایی مدور که دو طرف آن با چرم پوشیده شده است و نوع دوم بصورت بسیار ابتدایی‌تر بوده و دارای چهار سیم بوده است که به مرور زمان و با تغییرات در ساختار به سازی با عنوان ruan تبدیل شده است.

پی پا پیپا یا گیتار چینی

در دوره‌ای این ساز در محافل و جشن‌های حکومتی و محافل شادمانی پادشاهان بسیار موردتوجه قرار گرفت. در زمانی که نوازندگان ایرانی در این کشور مراسم مختلفی را برپا می‌ساختند و به عنوان معلم موسیقی در این کشور فعالیت می‌نمودند.

در آن زمان پیپا دارای سردسته‌ای کج و شامل ۴ الی ۵ سیم ابریشمی و ۵ تا شش فرت می‌شد و به صورت افقی و با مضراب نواخته می‌شد.

با گذشت زمان سر دسته کج جای خود را به سردسته صاف و مستقیم داد و تعداد فرتها به ۱۴ الی ۱۶ عدد افزایش پیدا کرد و حتی در قرن بیستم این تعداد به ۱۷ – ۲۴ – ۲۵ و حتی ۳۰ عدد هم رسید که می‌توان فواصل پرده – نیم پرده و ربع پرده را نیز اجرا نماید.

پیپا پی پا یا گیتار چینی

این ساز در حال حاضر نیز موردتوجه قرار گفته است و حتی در ارکسترهای چین به کار برده می‌شود.

پی پا دارای صدایی نازک، زیبا و شفاف است که جلوه خاصی از موسیقی مشرق زمین را بیان می‌کند.

از میان نوازندگان مختلف معاصر از دو نفر باید نام برد که نقش بسیار مهمی در اشاعه این ساز توسط مهارت خود در نوازندگی داشتند که این دو نفر Li Tingsong و Sun Yude هستند.