کلنل علینقی وزیری

کلنل علینقی وزیری

علینقی وزیری در سال ۱۲۶۵ در تهران به دنیا آمد.

پدرش موسی خان میرپنج و مادرش بی بی خانم دختر محمدباقرخان رئیس ایل انزان بود.

زنی بود نوجو که خود عضو دربار بود و برادرش دکتر حسینعلی خان طبیب ولیعهد و مقیم تبریز.

دایی مادر علینقی وزیری پیرمرد دانشمندی بود که مجلس درس داشت و فلسفه و علوم متعارف آن زمان را درس می‌داد.

ریاضی و علم موسیقی را از روی دره‌التاج‌قطب‌الدین شیرازی تدریس می‌کرد.

مادر کلنل اولین مدرسه دخترانه را گشود.

کلنل چهارده ساله بود که پدرش به فرماندهی قشون استرآباد و تنکابن منصوب شد و او را که فرمانده قشون قزاق آزمایش کرده و پذیرفته بود با درجه تابینی با خود به استرآباد برد.

در این سفر شیپور و مقدمات نت خوانی را از شیپورچی قزاق یاد گرفت و در مراجعت نزد دایی دکترش حسینعلی خان مقدمات نواختن تار را آموخت.

در میان افسران دسته موزیک از سلیمان خان ارمنی موزیک نظام درس گرفت و با مطیع‌الدوله حجازی دوستش شاگرد کشیشی شدند که معلم مدرسه سن لویی بود و به آنان موسیقی علمی مغرب زمین و ارگ می‌آموخت.

وی در تمرین تار آنقدر افراط می‌کرد که به قول مادرش شام و ناهار نداشت.

خود را در صندوقخانه منزل حبس می‌کرد و در تاریکی ساز می‌زد تا انگشتانش به جای پرده‌ها عادت کنند.

در بیست سالگی که هنوز ستوان هم نشده بود تار او قدرتی یافت که رفقا و نزدیکانش او را به سبب شخصیت سازش، کلنل خطاب می‌کردند و این نام بر او ماند، گرچه آخرین درجه ارتشی او سرتیپی و شغلش فرماندهی قشون سیستان و قائنات بود.

بنابراین کلنل از ابتدای جوانی تا پایان جنگ جهانی اول شغل نظامی داشت ولی عشق به موسیقی.

در آن زمان تحت‌تاثیر تحریم‌های مذهبی و عدم آزادی فعالیت‌های هنری، موسیقی مغموم و منحصر به سه فرم شده بود؛ پیش‌درآمد، تصنیف و رنگ.

کسانی می‌توانستند موزیسین باشند که به منظور درآوردن نانی خود را چنان پست کنند که به عنوان مطرب از زمره پست‌ترین طبقات جامعه شناخته شوند و سازها را زیر عبا گیرند و به مجلس درآیند و کناری بنشینند و صاحب مجلسان را با موسیقی مبتذلی خوشوقت سازند و پولی گدایانه دریافت کنند و از درب پشت منزل آمدوشدشان باشد.

استادانی هم اگر بودند مانند «میرزا عبدالله و درویش خان» در اعتلای ارج هنرگامی ننهادند.

شخصیت عرفانی آنان در مجلس درویشان یا در کلاس درس‌شان و شیوه نسبتاً کلاسیک ساز زدن شان، آنان را میرزا عبدالله و درویش خان کرده بود.

کلنل علینقی وزیری

در این دوران ساز کلنل نه تنها سبک موسیقی و اجرای تازه‌ای را ارائه می‌کرد، بلکه احترام او به موسیقی و هنر و غرور او و ساز نزدن در مجالس بزم، شیوه رفتاری تازه‌ای در ارتباط با هنر موسیقی به وجود آورده بود.

کلنل برای تحصیل به پاریس رفت و در تیرماه ۱۳۰۲ به ایران برگشت.

او فارغ‌التحصیل کنسرواتوار پاریس شده بود و در برلین هم در مدرسه عالی موسیقی دوره هدایت ارکستر دیده و در همان‌جا هم کتاب «دستور تار» خود را به چاپ رسانده بود.

او چندی پس از مراجعت به وطن مدرسه عالی موسیقی را تاسیس کرد.

دو سال بعد کلوپ موزیکال و بعد از آن کلاس دختران و کلوپ خانم‌ها و سینمای زنان افتتاح شد.

در سال ۱۳۰۷ ریاست هنرستان عالی موسیقی دولتی به او تفویض شد و در سال ۱۳۱۲ صلاحیت تدریس‌اش در دانشگاه تهران به تصویب رسید و با مقام استادی به تدریس در دانش‌سرای عالی مشغول شد.

از او در سال ۱۳۱۲ خواسته شد که در میهمانی دربار به افتخار ولیعهد سوئد در اتاق جنب ناهارخوری به هنگام صرف شام شاهانه با ارکستر مدرسه ساز بزند و وقتی نپذیرفت و پیشنهاد کرد در یکی از سالن‌های دربار به منظور استماع ارکستر، کنسرتی بدهند و با این پیشنهاد او مخالفت شد، چاره‌ای جز دریافت ابلاغ خانه نشینی نداشت.

از این زمان بود که کار دانشگاهی را شروع کرد.

درس‌های تلفیق شعر و موسیقی، تاریخ موسیقی، عروض نو، تاریخ هنر، آیین نمایش و زیباشناسی از درس‌های ارزنده او هستند.

موسسه باستان‌شناسی را پایه‌گذاری کرد و تا آخر کار دانشگاهی‌اش رئیس‌اش بود.

با این کار و تربیت فارغ‌التحصیلان و عالمانی در این زمینه، کمک مهمی به باستان‌شناسی و بی‌نیازی نسبی مملکت از باستان‌شناسان خارجی کرد.

در زمان جنگ جهانی دوم ضمن حفظ مقام استادی دانشگاه، ریاست اداره موسیقی کشور و هنرستان عالی موسیقی و موسیقی رادیو به او تفویض و در سال ۱۳۲۴ فرمان ریاست اداره کل موسیقی کشور به نام او صادر شد.

اهمیت نقش کلنل در فرهنگ هنر ایران، هم‌آمیختن آرزوهای ملی در قالب‌های نو هنری با زبان اصیل موسیقی ملی است.

مکتبی نو در موسیقی و آموزش موسیقی ایجاد شد و برای تدریس آن کتاب‌ها تدوین و برای اجرای آن ارکستر تربیت کرد و قطعاتی ساخت.

تکنیک نوازندگی تار کمال یافت.

وی اولین کسی است که برای آموزش موسیقی ملی و اجرای آن دستور ویولن و دستور تار به زبان فارسی نوشته است.

سرودهای مدارس با اشعار فردوسی متداول شد؛ وی موسیقی ایرانی و گام ایرانی را تعدیل مساوی کرد و گام را به ۲۴ ربع پرده مساوی تقسیم کرد و براساس آن برای اولین بار چندنوایی یا «پلی فونی» و هماهنگی (هارمونی) در موسیقی ایرانی توسط او راه یافت و اجرا شد.

از جمله کتاب‌های کلنل علینقی وزیری می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:
▪ دستور تار و تعلیمات موسیقی

▪ سرودهای مدارس «از پندهای فردوسی»

▪ دستور ویولن برای دوره مقدماتی، سه پیشاهنگ، ۱۳۱۶ تهران

▪ زیباشناسی در هنر و طبیعت

▪ تاریخ عمومی هنرهای مصور، جلد اول

از جمله آثار موسیقایی او نیز می‌توان این موارد را نام برد:  

▪ سرود ورزشکاران

▪ سرود ای وطن

▪ سرود پاینده ایران

▪ سرود مهر ایران

▪ سرود خاک ایران

▪ مجموعه سرودهای مدارس روی اشعار فردوسی

▪ مجموعه سرودهای مدارس روی اشعار سعدی

▪ ترانه وصال دوست

▪ ترانه اهل دل

▪ ترانه اسرار عشق

▪ ترانه موسم گل

▪ ترانه صحبت دل

▪ ترانه دو بلبل و … .