آواز شوری که در مطلب کوک سنتور در دستگاه شور درباره آن بحث می کنیم مربوط به دستگاهی است که امروزه معمول است، به جهت اینکه در ردیف قدیم، آوازهای ابوعطا، ترک، افشار و دشتی نیز جزئی از دستگاه شور محسوب می شد ولی امروزه هر کدام از آنها مستقلا اجرا می شوند و برای دستگاه شور فقط چند گوشه از قبیل رهاوی، شهناز، رضوی و حسینی که از گوشه های معروف هستند را بررسی می کنیم.

کوک سنتور در دستگاه شور

کوک شور راست کوک

شور راست کوک که از پردۀ “سل” شروع میشود معمول ترین شوری است که روی سنتور اجرا میگردد.

کوک سنتور در دستگاه شور

معمولا برای اجرای این شور دو نوع کوک در نظر می گیرند:

1.       اگر بخواهند ردیف شور را بزنند، یعنی به تمام گوشه های آن بروند، خرک هفتم (رِ) را در پزیسیون اول بکار و در پزیسیون دوم و سوم کُرُن کوک می نمایند.

2.       اگر از بعضی گوشه های شور (مانند حسینی و …) صرف نظر شود، می توان خرک هفتم را برعکس کوک نمود. یعنی خرک های هفتم را در پزیسیون اول کُرُن و در پزیسیون های دوم و سوم بکار کوک نمود. گرچه در این کوک هم می توان تمام گوشه ها را نواخت، ولی در کوک اولی مسلط تر خواهیم بود زیرا در کوک اولی توالی دو، رِ کُرُن، می بمل، فا، سُل، لابمل و سی بمل حفظ شده که در کوک دومی نشده است.

فرق این دو نوع کوک آنست که قسمتهای شهناز و رضوی و امثال آنها در کوک اولی در پزیسیون دوم (سیم های سفید) زده می شود ولی در کوک دومی باید در بم (سیم های زرد) اجرا گردد.

کوک شور چپ کوک

کوک سنتور در دستگاه شور

چپ کوک شور در سنتور از نت رِ نواخته می شود. البته اجرای این شور کمی مشکل است، زیرا بلافاصلیه از نت رِ ی خرک هفتم باید به خرک اول (می کُرُن) آمد ولی چون قسمتهای شهناز و قرچه و رضوی و حسینی به قسمت وسط سنتور می افتد، که مثل محل اجرای درآمد شور راست کوک است، بسیار باحالت خواهد شد. در هر صورت، در شور چپ کوک باید از قسمتی از دستگاه صرف نظر نمائیم زیرا برای اجرای تمام گوشه های شور به توالی نت های زیر احتیاج داریم:

کوک سنتور در دستگاه شور

تهیۀ این سه توالی غیرممکن نیست، زیرا سنتور دارای سه اکتاو است و می توان هر کدام را در یک اکتاو تهیه نمود ولی این عمل کاملا نوازنده را محدود می کند و به اصطلاح جلوی دست و بال او را می گیرد. از این رو باید مثل همان شور راست کوک از اجرای بعضی گوشه ها صرف نظر نمائیم.

در این کوک نیز در صورت تمایل به اجرای گوشه های ملانازی و سلمک و غیره بهتر است خرک چهارم (لا) را در پزیسیون اول (سیم های زرد) بکار نمائیم. در صورتیکه از این چند گوشۀ کوچک نیز صرف نظر نمائیم، می توانیم خرک چهارم سیم های زرد را کُرُن نماییم تا محیط بیشتری برای اجرای گوشه های دیگر شور داشته باشیم.

چون در این شور، مطالب ما به لا در پزیسیون سوم (پشت خرک) نمی رسد، احتیاجی نیست آن را موازی با خرک های دیگر کنیم و کُرُن نماییم ولی برای تنوع در ساز و به اصطلاح سؤال و جواب می توان این عمل را انجام داد.

 

کوک شور لا

شور چپ کوک روی نت می که معمول سازهای دیگر است، در سنتور چندان جالب توجه نیست، ولی شورِ لا قابل توجه است. همانطوریکه در سه گاه نیز ذکر شد چون نت متغیر آن به می یعنی خرک های هشتم می افتد که با خرک های اول یکی است، لذا می توان هر دو نت متغیر را در آنِ واحد تهیه نمود. در اینجا برای اینکه قبلا توالی هایی را که سابقا ذکر شد آماده نموده باشیم قاعدتا باید سنتور را به طریق زیر کوک نمائیم:

کوک سنتور در دستگاه شور

لازم به یادآوری است که قسمت شهناز این شور، درست مثل قسمت درآمد شورِ چپ کوک است؛ یعنی تُنیک شهناز همان رِخواهد بود که تنیک درآمد شور چپ کوک هم هست. البته در قسمت شهنازِ شورِ لا باید بلافاصله بعد از رِ ی خرک هفتم به میِ خرک اول پرش نمود و این عمل به آسانی صورت نمی گیرد.

 

کوک سنتور در آوازهای دستگاه شور

دستگاه شور علاوه بر گوشه های مخصوص به خود که امروزه معمول گردیده است، دارای چهار آواز بزرگ هم می باشد که فعلا مستقل شده و هرکدام بطور جداگانه اجرا می شوند و به ترتیب عبارتند از ابوعطا، ترک، افشاری و دشتی.

چهار آواز فوق را معمولا در سنتور در یک کوک می نوازند، به ترتیب زیر:

کوک سنتور در دستگاه شور

1.       ابوعطا

از پردۀ دوم شور راست کوک (لا کُرُن) شروع می شود. از آوازهای اصیل ایرانی نیستو حتی قبلا نام آنرا دستان عرب می گفتند و معتقد بودند از آوازهای عربی است که داخل موسیقی ما شده است؛ خصوصا قسمت حجاز آن از قطعات مخصوص موسیقی عرب است. اگر چه در بعضی از گوشه های این آواز، از قبیل خسرو و شیرین (شونی) و چهارباغ، به رِ کُرُن احتیاج داریم که میتوانیم آن را در قسمت بم کوک نمائیم. ولی برای وسعت بیشتر در اجرای ملودی های این آواز با سنتور بهتر است تمام پزیسیون ها را رِ بکار کوک نمائیم. به این ترتیب با استفاده از نت رِ بکار به جای رِ کُرُن نیز می توان گوشه های نام برده را اجرا نمود.

2.       بیات ترک

این آواز از پردۀ سوم شور (سی بمل) شروع می شود. این آوازها از آوازهایی است که اجرای آن در سنتور بسیار شیرین و دلپذیر است، زیرا تُنیک آن درست در وسط سنتور قرار گرفته است؛ گو اینکه وسعت اجرای آن به علت وجود رِ کُرُن در پزیسیون اول، قدری کم است ولی با این حال اجرای آن در سنتور از آوازهای دیگر دلنشین تر است. البته در ردیف های قدیم، در آواز بیات ترک گوشۀ دلکش وجود نداشته و برای رفتن به اوج فقط به اجرای گوشۀ شکسته اکتفا می شده است ولی در سازهای دیگر که امکان اجرای گوشۀ دلکش باشد اجرای آن خالی از لطف نیست.

3.       افشاری

اجرای این آواز که از پردۀ چهارم شور (دو) شروع می شود در سنتور بی اشکال نیست، زیرا حالت آن دارای ناله ها و مالش هایی است که در سنتور قابل اجرا نمی باشد؛ بخصوص چون مرتبا نت رِ از کُرُن به بِکار و از بِکار به کُرُن تغییر می کند، نوازنده باید با دقت کافی از پزیسیون اول به دوم و از دوم به اول برگردد که این تغییر پزیسیون حالت نامطبوعی ایجاد نکند و به گوش شنونده خوشایند باشد. گو اینکه این تغییر پزیسیون چون تقریبا مثل سؤال و جواب انجام می شود ملودی را از یکنواختی خارج می کند، ولی چون محدود است باید سعی کافی در اجرای آن به عمل آید تا یکنواخت جلوه نکند.

4.       دشتی

اجرای آواز دشتی نیز به علت اینکه در قسمت فوقانی سنتور قرار گرفته بی اشکال نیست، ولی حُسن آن در اینست که پرده های دشتی و عشاق (می بمل و می کرن) هر دو در آنِ واحد موجود هستند در صورتیکه در چپ کوک محل خوبی برای اجرای عشاق نداریم. این آواز دارای گوشه های مختلف است که چند عدد از آنها از آهنگهای محلی اقتباس شده و مجموعا تشکیل یک آواز را داده است و امروزه از آوازهای متداول موسیقی ماست، زیرا حالت بسیار خوبی دارد.

 

چپ کوکِ آوازهای شور

اجرای چهار آواز فوق در چپ کوک به طریق زیر خواهد بود:

کوک سنتور در دستگاه شور

برای تهیه سی کُرُن در پزیسیون سوم باید خرک پنجم را به اندازۀ سه میلیمتر به طرف چپ حرکت داد. به این ترتیب، موقعی که پزیسیون دوم سی بِمُل کوک می شود پزیسیون سوم خودبخود سی کُرُن صدا خواهد داد.

این عمل (تهیه سی کُرُن) در حقیقت برای اجرای گوشه هایی از قبلی قرایی و عشاق می باشد که درست در مقابل می کُرُن در راست کوک قرار دارد.

مطالبی که اجرای آنها در راست کوک کمی مشکل به نظر می رسد در اینجا آسان تر هستند و عکس آن نیز صادق است؛ یعنی مطالبی که در راست کوک آسان تر اجرا می شد در اینجا مشکل تر است.

مثلا اجرای درآمد ابوعطا در این کوک سخت تر از اجرای آن در راست کوک است، زیرا از خرک های اول شروع خواهد شد. در عوض، در این کوک، سخت تر از اجرای آن در راست کوک اجرا خواهد شد.

تنها اشکال کار در این کوک آنست که گوشه های قراییِ افشاری و عشاقِ دشتی فقط در پزیسیون سوم قابل اجرا می باشد و چون صدای آن خیلی زیر است، زیبایی موسیقی از آن گرفته خواهد شد.

 

برگرفته از: مجله موزیک ایران، شماره نهم، سال هفتم