گوشه موسیقی و قطعه و قسمتی از مجموع ملودی ها که با روندی خاص و خصوصیات منحصر به خود، تشکیل زنجیره ردیف را داده اند. 
گوشه در موسیقی

گوشه یا تیکه

آهنگی که در فاصله یک دانگ (چهار نت) ادا شود و گستره آن از چند نت تجاوز نکند. جابجایی این چند نت با کشش های زمانی مختلف، ملودی آن گوشه را تشکیل می دهد. فراموش نکنیم که هر گوشه دارای دو نت شاهد و ایست مخصوص به خود خواهد بود.

 

گوشه براساس روند ملودی ممکن است کوتاه یا بلند باشد. بسیاری از آنها به لحاظ اینکه تمایل به وصل شدن به گوشه بعدی را دارند، در گام و دستگاه مربوط به خودشان فرودی ندارند.

مانند حزین در گوشه عراق، گوشه عشاق، گوشه بیات راجه، گوشه های محیر و نهیب در عراق، گوشه دلکش، گوشه شکسته و…

فرود گوشه در واقع بایستی همان مراجعه به نت شروع گام یا دستگاه دربرگیرنده آن گوشه باشد که اکثراً گوشه ها دارای این خاصیت می باشند.

 

ساختار گوشه

ساختار هر گوشه براساس چهار رکن اساسی «درآمد، شعر، تحریر و فرود» بنا می شود. بعضی اوقات و در برخی موارد، این قانون بهم می خورد بدین صورت که ممکن است گوشه با شعر شروع شود و با تحریر خاتمه یابد و یا بصورت چند درآمد در آغاز هر دستگاه یا آواز خودنمایی کند.

جمله بندی گوشه (درآمدف شعر، تحریر و فرود) قول زنده یاد استاد دوامی است که توسط استاد مجید کیانی نوازنده سنتور و زنده یاد استاد محمود کریمی ردیف خوان روایت شده است.

 

گوشه به تنهایی شخصیت ملودی داشته و در صورت خوانده و نواخته شدن آن، ضمن استقلال ملودی می‌تواند با حالات نهفته در ساختار خود، در شخص شنونده موثر عمل نماید.

گوشه ها در اوزان و بحور عروضی مختلف طراحی شده اند و هر کدام با توجه به ساختار و محتوای ملودی خویش، حالاتی را در شنونده القا می کنند.

 

با توجه به شرایط روحی و حالات درونی انسان، درمی یابیم که همان حالتهای «غم، شادی، امید، یأس، تحرک، اندیشه، پند و اندرز، روحیه ستیزه جویی، آرامش و…» محور اصلی و اساسی فکر سازندگان این ملودی ها(گوشه ها) بوده است.

سازندگانی که از همان نسلهای گذشته بودند و سینه به سینه این ملودی ها را حفظ کرده و به ما سپرده اند تا در برهه های مختلف، آویزه گوشمان کنیم تا شادی بخش زندگیمان بوده و یا تسکینی بر دردها و آلام درونیمان گردد.

 

هر گوشه نام منحصر به فرد خود را دارد که این نام بنا به شناخت و ساختار ملودی آن گوشه به آن اطلاق شده است. علت نامگذاری بسیاری از گوشه بر ما واضح است ولی تعدادی از آنها هنوز مبهم مانده و در هیچ رساله ای مطلبی درباره وجه تسمیه آنها به ثبت نرسیده است.

 

علت نامگذاری اسامی گوشه های ردیف موسیقی سنتی ایران

1- مأخوذ از محل‌های گوناگون سرزمین کهن ایران: زابل، عراق، خاوران، آذربایجانی، بختیاری، گیلکی، شوشتری و…

 

2- گرفته شده از نامهای بزرگان موسیقی و اهل هنر: محمد صادقخانی و مهدی ضرابی (در آواز بیات ترک)، مرادخانی (دردستگاه ماهور)، نی داوود (در دستگاه همایون)، جوادخانی (نوعی تحریر در گوشه رضوی دستگاه شور)، حسن موسی (در آواز ابوعطا) و…

 

3- توصیف طبیعت و جلوه های آفرینش: سپهر، بحر نور، چکاوک، سارنج، نوروز عرب و عجم و…

 

4- حکایت کننده مسائل عاطفی و احساسی: حزین، مویه، راز و نیاز، سوز و گداز، کرشمه، جامه دران و…

 

5- داستان های ادبی و عاشقانه: خسرو و شیرین، لیلی و مجنون

 

6- صداهای گرفته شده از پیرامون: رنگ شتر، زنگوله، ناقوس، قطار و…

 

نکته

هنگام اجرای ساز و یا آواز، بسیاری از گوشه ها به علت تشابه ملودیک، اشتباهاً در یکدیگر تداخل می نمایند و فقط خواننده خوب و مسلط و ردیف دان است که می تواند تشابهات ملودیک را از هم تفکیک سازد.

 

برای مثال

«گوشه های سلمک در دستگاه شور و دلکش در دستگاه ماهور» «گوشه های حجاز در آواز ابوعطا و حسینی در دستگاه شور و نهفت در دستگاه نوا» «گوشه های حصار در دستگاه های ماهور و چهارگاه و نیشابورک در دستگاه های ماهور و نوا و روح افزا در دستگاه راست پنجگاه» «گوشه های داد در دستگاه ماهور و آوازهای بیات ترک و افشاری و بیات راجه در دستگاه های نوا و همایون و آواز بیات اصفهان» «گوشه های بیات عجم و پنجگاه در دستگاه راست پنجگاه و دستگاه نوا» و… که تشابهات ملودیک دارند و بایستی با یک حالت بسیار ظریف و حرکتی تند و سریع و یا کششهای ویژه باشد و فقط نوازنده و خواننده ماهر و مجرب که سالیان درازی زحمت کشیده، می تواند دقیقاً تفاوت های گوشه ها را با یکدیگر در صدای ساز و یا آواز خویش جلوه گر سازد.

 

نکته

اگر اجرای گوشه توسط استادی ماهر و مسلط انجام شود (چه ساز و چه آواز) می تواند در مدت زمانی طولانی، فضای موسیقی دستگاهی را از آن خود کند و به تنهایی گرمابخش مجلس باشد درست همانند سخنرانی که در مورد موضوعی سخن می گوید و بحث های وی، زمانی تداوم می یابد و قابل استفاده خواهد بود که شخص سخنران آگاه و مطلع بدان مقوله باد و از تکرار مکررات پرهیز نماید و یک خواننده خوب نیز می تواند یک یا چند گوشه را همانند تیتر یک موضوع انتخاب نموده و زمانی را گرداگرد آن گوشه، نغمه و ملودی تحویل دهد که برخی از اساتید قدیم موسیقی بر این عقیده بوده اند.

 

منبع: کتاب آشنایی با دستگاه های موسیقی ایرانی و لیست کامل گوشه ها و آوازها

 

تهیه و تنظیم: امید الیاسی