سازهای مربوط به موسیقی نواحی ایران

 

نقاره‌های نقاره‌خانه

آئین نقاره‌کوبی

نقاره‌کوبی نوعی آئین باستانی است که قبل از اسلام در ایران رواج یافته و پس از اسلام نیز با تغییراتی به حیات خود ادامه داده است.

اعلام طلوع و غروب خورشید، و وقوع حوادثی مانند جنگ، سیل، بیماری و نیز اعلام جشن‌ها، تشریفات و… از فعالیت‌های نقاره‌خانه‌ها بوده‌اند.

این آئین تا اواخر دوران قاجار پابرجا بوده است اما پس از آن رو به افول گذاشته است.

در ایران دو نوع نقاره‌خانه حکومتی و مذهبی متداول بوده است.

از ابتدای دورۀ پهلوی نقاره‌خانه‌های حکومتی تعطیل شدند اما بعضی نقاره‌خانه های مذهبی به فعالیت خود ادامه دادند که نقاره‌خانه آستان قدس رضوی در مشهد مهمترین آنهاست.

در چند دهۀ اخیر چند نقاره‌خانه دیگر نیز در نواحی مختلف ایران فعال بوده‌اند که نقاره‌خانه شاهچراغ در شیراز، نقاره‌خانۀ بقعۀ سیدجلال الدین اشرف در آستانۀ اشرفیه گیلان از آن جمله‌اند.

توجه: نقاره‌خانه‌های مذهبی نشانه‌ای از شکوه، اقتدار و حکومت معنوی بزرگان و اسوه‌های مذهبی شیعه تلقی می‌شده و وظیفۀ آنها خبررسانی و اعلام اوقات شرعی و طلوع و غروب خورشید بوده است.

بررسی نقاره‌های آستان قدس رضوی

نقاره‌های این نقاره‌خانه چهار نوع هستند:

  1. چاشنی:

کوچکترین نقاره بوده و شبیه کاسه یا پیاله است. این نقاره از آغاز تا خاتمۀ مراسم نقاره‌کوبی نواخته می‌شود و سایر نقاره ها از آن پیروی می‌کنند.

  1. تخم‌مرغی:

که شبیه نیمۀ تخم‌مرغ است.

  1. گَوُرگه:

نقارۀ بزرگی است که صدای آن بم‌تر و پر حجم‌تر از سایر نقاره‌ها بوده و شبیه نیمۀ تخم‌مرغ است.

  1. طبل ساده:

که از نقارۀ گَوُرگه و تخم مرغی کوچک‌تر است و شکل آن نیز مانند نیمۀ تخم‌مرغ است.

در تمامی این نقاره‌ها پوست را با بندهای چرمی به شکل خاصی روی دهانۀ همۀ نقاره ها می‌کشند و هر نقاره با دو قطعه چوب نواخته می‌شود.

طول و ضخامت چوب‌ها بستگی به نوع و اندازۀ نقاره دارد. تکنیک‌های اجرایی این نقاره‌ها بسیار ساده است اما آنچه مهم است رعایت و اجرای چند دورِ ایقاعی (15تایی، 12تایی، 6تایی، 4تایی و …) توسط نوازندگان است که به صورت تجربی و نسل به نسل آموخته‌اند. هر نقاره را روی یک پایه فلزی می‌گذارند و آن‌ها را در طول مراسم گاه به تنهایی و گاه همراه با کرناها می‌نوازند.

نقاره‌های آستان قدس رضوی هر روز در 2 نوبت و هر نوبت حدود 20 دقیقه نواخته می‌شوند. نوبت اول حدود 15 دقیقه قبل از طلوع آفتاب و نوبت دوم حدود 15 دقیقه پیش از غروب آفتاب برای اعلام پایان وقت نماز صبح و مغرب است.

توجه: در اعیاد مذهبی و تولد امامان (ع) نقاره‌ها را در 2 نوبت اضافه و در ماه رمضان نیز 3 نوبت به صدا درمی‌آورند.

مأخذ: برگرفته از کتاب سازشناسی ایرانی