داستانِ پیش‌درآمد

داستان پیش درآمد روح الله خالقی

احتیاج، عامل به‌وجود آمدن پیش‌درآمد

پس از مشروطیت و آزاد شدن اجتماعات و تشکیل انجمن‌ها، ارکستر با عده بیشتری تشکیل گردید و اولین کنسرت‌ها به تشویق ظهیرالدوله در مجالس بزرگی که عده بیشتری شنونده داشت به گوش مردم رسید؛ بنابراین برای شروع کنسرت، آهنگ‌های دیگری لازم بود که مفصل‌تر باشد و چند دقیقه‌ای به‌طول انجامد تا مردم را برای شنیدن ساز و آواز تنها، آماده کند؛ پس احتیاج، موجب به‌وجود آمدن پیش‌درآمد شد.

سابقه قدیمی‌تر نسبت به درآمد

ممکن است درآمد، سابقه قدیمی‌تری داشته باشد؛ منتها مختصر و خلاصه بوده و از حدود درآمدهای اولیه آواز تجاوز نمی‌کرده است؛ چنان‌که در ردیف موسیقی که مخبرالسلطنه از روی سه‌تار منتظم‌الحکما نوشته، در قسمت همایون، قطعه‌ایست به‌نام پیش‌درآمد محمد صادقخانی، این قطعه سه‌ضربی‌ست و به آواز بیشتر شباهت دارد و شاید از گوشه‌هایی است که محمدصادق‌خان می‌زده و امروز هم، آهنگ آن در آوازها متداول است.

مبتکر پیش‌درآمد به سبک امروز

آقا حسینقلی هم بعد از محمدصادق‌خان پیش‌درآمدی به وزن 2/4 در ماهور ساخته است؛ ولی تا قبل از درویش‌خان این پیش‌درآمدها قطعات مستقلی نبوده و جزو ردیف به‌شمار می‌رفته. آنچه مسلم است مبتکر پیش‌درآمد به سبک امروز، درویش‌خان است.

غلامحسین درویش درویش خان

حال ببینیم پیش‌درآمدهای درویش و هم‌دوره‌های او چه بوده است؟

تا قبل از وی پیش‌درآمد، آهنگ کوچکی بوده که از درآمد آواز تجاوز نمی‌کرده است. درویش‌خان پیش‌درآمد را توسعه داده و در تمام گوشه‌های آواز، پرورانده و به این ترتیب، آن را قطعه مستقلی کرده است.

می‌گویند در موقعی که بنا شد کنسرتی داده شود، در هنگام تمرین رکن‌الدین‌خان پیشنهاد کرد خوب است اول، قطعه‌ای را با هم بنوازیم و بعد از آن به آواز بپردازیم. سوال شد کدام قطعه را؟ پیشنهاددهنده گفت: «من آهنگی به این سبک دارم که حضار میل به شنیدن آن پیدا کردند و سازنده آهنگ، آن قطعه را نواخت و موردپسند واقع شد».

بنا به پیشنهاد مشیر همایون، به مناسبت اینکه پیش از درآمد آواز زده می‌شود به پیش‌درآمد موسوم شد. این وجه‌تسمیه کاملا صحیح است؛ ولی اگر هم در آن موقع این نام‌گذاری به نظر مشیر همایون رسیده است شاید سابقه قبلی داشته و ذهن نوازندگان به این کلمه از پیش آشنا بوده است.

ظهور پیش‌درآمد به نقل از ابوالحسن صبا

داستان دیگری ابوالحسن صبا از گفته پدرش نقل می‌کرد که آن هم یک موجب دیگری برای ظهور آهنگ‌های مستقلی به‌نام پیش‌درآمد شده است:

کمپانی «هیزماسترزویس» به خواجه هامبارتسوم ماموریت می‌دهد که در تهران با موسیقی‌دان‌های مشهور برای پر کردن صفحه مذاکره کند و عده‌ای را با خود به لندن بیاورد تا صفحاتی از موسیقی ایشان تهیه شود.

هامبارتسوم به ملاقات آقا حسینقلی می‌رود و می‌گوید برای اینکه نام شما و موسیقی ایران از میان نرود خوب است به اتفاق چند تن دیگر به انگلستان سفر کنیم و صفحاتی تهیه نماییم، خرج سفر را هم من می‌پردازم. استاد پیشنهاد را می‌پذیرد که حرکت کنند.

ملاقات درویش و آقا حسینقلی

درویش با خبر شد و به ملاقات استاد رفت و گفت: شما با این کار، اعتبار موسیقی و موسیقی‌دان را در ایران پایین می‌آورید. وقتی شما که استاد مسلم هستید، هنر خود را به هیچ به فروش بگذارید، فردا شاگردان شما چه اعتباری خواهند داشت! میرزا این عقیده را می‌پسندد؛ ولی نماینده کمپانی، ذهن استاد را مشوب و وانمود می‌کند که درویش از راه حسد و کارشکنی این مطالب را گفته است.

داستان پیش درآمد روح الله خالقی

درویش تصمیم به مبارزه می‌گیرد

بااین‌حال، آقا حسینقلی در اثر سخنان درویش از نماینده، مطالبه دستمزد می‌کند و بالاخره معامله با چند متر پارچه ماهوت انگلیسی ختم می‌شود و هیئت نوازندگان به لندن مسافرت می‌کنند. درویش وقتی از شرط حقارت‌آمیز معامله آگاه می‌شود، تصمیم به مبارزه می‌گیرد و شروع به ساختن قطعاتی به‌نام پیش‌درآمد می‌کند. استقبال عموم از پیش‌درآمدهای درویش طوری بود که وقتی صفحات به تهران رسید مواجه با شکست شد؛ زیرا مردم صفحه پیش‌درآمد درویش را می‌خواستند و کمپانی جز آواز و برخی تصانیف، چیز دیگر نداشت که عرضه بدارد.

صفحاتی که امروز موجود نیست!

اگر این داستان درست باشد؛ پس چرا در سفرهایی که خود به لندن و تفلیس کرد، از پیش‌درآمدهایش صفحه‌ای ضبط نکرد؟ زیرا بیشتر این صفحات ساز و آواز، تصنیف است. شاید هم بوده و به دست ما نرسیده است. چه صفحات زیادی پر کرده‌اند که بیش از چند تای آن‌ها امروز موجود نیست.

منبع: سرگذشت موسیقی ایران، روح‌الله خالقی