استیل نوازندگی سنتور به روایت استاد فرامرز پایور
نکاتی برای مدرسین و هنرجویان

در بیشتر شاگردانی که از کلاس‌های مختلف نزد اینجانب می آیند مشاهده می‌شود که استیل نوازندگی سنتور در هنرجو به علت مسامحۀ استاد به وضعی تأسف آور افتاده و اصلاح پنجۀ او کار بس دشواری است.

استیل نوازندگی سنتور به روایت فرامرز پایور

اشکالات اینگونه هنرجویان از هنرجویانی که تازه شروع به کار نوازندگی می کنند به مراتب زیادتر است، زیرا این دسته به علت عدم دقت در صحیح زدنِ مضراب و تمیز اجرا کردن قطعات موسیقی پنجۀ خود را به کلی خراب کرده اند و باید مدت مدیدی وقت صرف نمایند تا کم کم به راه صحیح هدایت شوند و تمرین آنها موجب پیشرفت شان در ساز گردد.

در صورتیکه پیشرفت هنرجویان مبتدی اگر معلم شان کمی در دروس اولیۀ آنها دقت بنماید و در مرحلۀ اول با صحیح ترین روش پنجۀ او را راهنمایی کند سریعتر است و خیلی زود به نتیجه می رسد.

نکتۀ اخیر را از این نظر ذکر کردم که اغلب شاگردانی که به اینجانب مراجعه می کنند اشخاصی هستند که به علت عدم تمرین صحیح و تکنیک غلط به بن بست رسیده اند و هر چه تمرین می کنند متوجه می شوند که پیشرفتی حاصل نمی شود.

دسته ای از آنها به کلی ناامید شده و موسیقی را ترک می کنند، ولی دستۀ دیگر که مقاوت زیاد و ذوق و علاقۀ بیشتری دارند بالاخره به هر زحمتی شده، راه صحیح را جسته و متوجه می شوند که در این راه جدید هر چه بیشتر تمرین کنند موفقیت بیشتری نصیب شان می شود.

بنابراین، چند نکتۀ اساسی که به خصوص در مراحل اولیۀ تدریس هنرجو لازم به یادآوری است را متذکر می شوم.

1. طرز گرفتن مضراب

نکتۀ خیلی مهم در این قسمت آنست که هنرجویان سنتور، اغلب، طرز گرفتن مضراب و زدنِ آن به روی سنتور را عینا از معلم خود تقلید می کنند. البته این یک امر طبیعی است.

در اینصورت، معلم باید کاملا دقت داشته باشد که برای نشان دادن مضراب زدن به روی سیم ها و بطور کلی فیگورِ نشستن و نواختن، غیرعادی و غیر طبیعی نباشد.

در ضمن، معلمین باید دقت کنند که اگر هنرجویان در حین نواختن حرکات خارج از معمول و یا غیرطبیعی می کنند، به آنها متذکر شوند و مصرا از آنها بخواهند که طبیعی ترین وضع را در حین نوازندگی داشته باشند.

به خصوص از فشار آوردن به بازوها و بدن، قوز کردن، چشم ها را به نت ذُل کردن، پازدن و دست ها را حرکت خارق العاده دادن جدا جلوگیری نمایند. تمام اینها برای نوازنده نقطه ضعف محسوب می شود.

استیل نوازندگی سنتور به روایت فرامرز پایور

2. طرز زدن مضراب

اغلب مشاهده کرده ام که هنرجویان سنتور بدون اینکه دقت کنند مضرابرا به کجا می زنند و آیا مضراب های آنها به همان سیم هایی که موردنظر آنهاست می خورد یا نه، به کار خود ادامه می دهند.

چنانچه این عمل ادامه پیدا کند، هیچ وقت هنرجو نمی تواند به اصطلاح تمیز ساز بزند و همیشه سازِ او پر از اشتباه خواهد بود و این از وظایف معلمین است که همیشه این نکته را یادآور شوند و چنانچه هنرجو موقع درس پس دادن (نه درس گرفتن) مضرابی را اشتباه زد، از او بخواهند که مجددا آن قسمت را اجرا کند و چنانچه در یک قطعه بیش از سه یا چهار بار مضراب ها را شتباه زد و بعد از تکرار نیز نتوانست به نحو احسن قطعه ها را اجرا کند درس جدید به او ندهند و آنقدر او را در همان درس نگه دارند تا خوب از عهدۀ اجرای آن برآید.

به این ترتیب، یک قطعه هر چقدر هم که ساده باشد و هرچقدر هم که هنرجو مبتدی باشد وقتی خوب عمل آمد و به اندازۀ کافی تمرین شد برای هر فردی قابل شنیدن و لذت بردن می باشد.

خاصیت این عمل آنست که وقتی در ابتدای امر که درس ها ساده و یادگرفتن آنها آسان است شاگرد عادت کرد آنها را شسته رُفته و تمیز اجرا نماید به تدریج که قطعات مشکل تر می شود عادت به مرتب و منظم و بدون غلط و بدون پس و پیش اجرا کردن مضراب ها در تمام قطعات، اعم از مشکل یا آسان، برای او باقی خواهد ماند.

استیل نوازندگی سنتور به روایت فرامرز پایور

3. اجرای مضراب ریز روی سنتور

یکی از مشکل ترین قسمت های فراگرفتن مضراب، ریز زدن روی سنتور است که چنانچه با بی دقتی و بی مبالاتی به آن نگریسته شود، هیچ وقت به نتیجه نرسیده ریز خوب و خوش صدا و ممتد پیدا نخواهد شد و معلمین باید در این مورد دقت بسیار مبذول دارند.

اغلب دیده شده است که معلمین مضراب های ریز را در همان جلسات اول و دوم به هنرجو می آموزند. این عمل بدترین نوع تدریس می باشد، زیرا هنرجویی که هنوز به راحتی نمی تواند مضراب تک روی سنتور بزند چطو قادر است مضراب ریز را روی ساز عمل آورد؟

درنتیجه، چون هنرجو مایل است که از معلم خود تقلید کند، سعی می کند به هر زحمتی که شده مضراب های خود را تند روی سنتور به حرکت درآورده و بدین وسیله ریز بزند.

با این عمل است که مچ خود را چنان خراب می کند که شاید اصلاح آن بعدا غیرممکن و تصحیح آن از حوصلۀ هنرجو بیرون باشد.

بطورکلی، چون سنتور سازی است که خود به خود دارای اکوی زیادی می باشد و وجود این اِکو باعث باقی ماندن صدای نت ها روی سنتور می گردد، اصولا در مراحل اولیه احتیاجی به اجرای ریز روی سنتور نیست، زیرا وجود همین اِکو نشانۀ باقی مانده صدای نت هاست، و در حقیقت، خود نوعی ریز محسوب می شود.

بهتر است تا چندین ماه هنرجویان از ریز زدن روی سنتور خودداری کنند تا دست آنها با اجرای مضراب های مختلف قدرتِ زدنِ مضراب را پیدا کند و پس از آن با تأنی و فواصل منظم و زیاد شروع به تمرین ریز نمایند.

مضراب در ریز باید کاملا بلند و مسلسل و شمرده و به راحتی زده شود. در ضمن، باید سعی شود که مضراب های دست راست و چپ هر دو با یک قدرت روی ساز فرود آیند.

برای تهیۀ ریز ممتد و خوش صدا تمرین های بسیار زیاد لازم است و سالهای متمادی باید تمرین شود تا به قول قدما مضراب ها پخته و جاافتاده شوند.

لازم نیست مضراب ریز خیلی تند اجرا شود، زیرا در اثر مرور زمان و تمرین های مختلف خود به خود تند می‌شود.

مهم آنست که مضراب ریز، شمرده و مسلسل، یعنی پشت سر هم و با فواصل منظم و بلند باشد و حتی المقدور باید از زدن مضراب های کوتاه و کم صدا خودداری شود، زیرا این نوع مضراب ها قدرت دست را کم می کنند و هیچ وقت نمی توان قدرت نوازندگی را با آنها نشان داد.

برعکس، اگر مضراب ها محکم روی سنتور فرود آیند، این عمل به راحتی انجام می گیرد، در صورتیکه عکس آن عملی نیست.

یعنی اگر دست به زدنِ مضرابِ کم صدا عادت کرد، هیچ وقت مضراب قوی روی ساز نمی تواند بزند. ناگفته نماند که مضراب محکم روی ساز نباید توأم با فشار به دست یا مچ یا آرنج و یا بازو باشد بلکه باید بدون فشار به آنها، هر چقدر که خودِ دست قدرت دارد، مضراب را به روی سیم ها فرود آورد.

در ضمن، از گرداندنِ حلقۀ مضراب در انگشت نیز جدا باید خودداری شود، زیرا این عمل به کلی قدرت نوازندگی را از نوازنده سلب می نماید و بدین ترتیب هیچ وقت نوازنده به ساز خود مسلط نخواهد شد.

استیل نوازندگی سنتور به روایت فرامرز پایور

4. تماس مضراب ها با سیم

در اغلب هنرجویان دیده می شود که مشراب را در اختیار خود ندارند، یعنی مواقعی که می خواهند سکوت کنند بی اختیار مضراب هایشان با سیم تماس پیدا کرده به اصطلاح صدای وِز سیم ها را در می آورند.

این عمل بسیار زننده و نامطبوع بوده و موه ناراحتی شنوندگان می شود. همانطور که گفته شد چون سنتور دارای اِکوی زیاد می باشد و صدای هر نت تا مدت ها باقی می ماند، نوازندگان باید سعی کنند مضراب را درست روی همان سیمی که مایل به صدا درآوردن هستند فرود آورند.

کمی عدم توجه موجب می شود که مضراب به محل مخصوص به خود نخورد و در نتیجه سیم های دیگر نیز به صدا درآیند و در نتیجه ساز آنها شلوغ و درهم و برهم خواهد شد که شنونده از ان به هیچ وجه مطلبی درک نخواهد کرد.

اما چنانچه نوازنده مضراب ها را کاملا به سیم های مربوط به خود بزند و از زدن مضراب به سیم های نامربوط خودداری کند، قطعه مفهوم خواهد داشت و برای شنونده لذت بخش خواهد بود. و این عمل جز با آهسته کارکردن و دقت در زدنِ مضراب های صحیح در محل های معین خود میسر نیست.

در خاتمه، مجددا متذکر می شود که این مطالب، چه برای معلمین از جهت تدریس چه برای هنرجویان از نظر اجرا، نکات بسیار دقیق و قابل توجهی می باشد.

چنانچه با دقت به نکات فوق عمل شود، نوازندۀ ساز هر چقدر هم مطالب ساده و پیش پا افتاده بزند، چون تمیز و بدون غلط اجرا می نماید، باز هم قابل شنیدن و قابل تحسین است؛ چه رسد به آنکه با این تکنیک مطالب مشکل و کلاسیک موسیقی ملی را تمرین و اجرا نماید.

*****برگرفته از مجلۀ موزیک ایران، شمارۀ 111، مرداد 1340 هجری شمسی