در موسیقی شرقی کمتر سخن از نواختن گروهی یا همنوازی به میان آمده است ولی با جستجوی کتابهای قدیمی چند نمونه از جرای جمعی نیز دیده می شود.

جایگاه همنوازی در موسیقی قدیم ایران

در نقش برجستۀ شکار خسروپرویز در طاق بستان کرمانشاه که از آثار دورۀ ساسانی است چند زن چنگ نواز در قایقی نشسته اند و به نوازندگی مشغول اند و پیداست که نوازندگی آنها بصورت دسته جمعی بوده است.

در نقاشی های دیواری تالار عمارت چهل ستون اصفهان که یادگار دورۀ صفوی است جمعی نوازنده دیده می شوند که کمانچه، عود، سنتور، نی و دف می زنند.

در اغلب مینیاتورهایی که در کتابهای خطی قدیم کشیده شده اند نیز نوازندگانی به حال اجتماع به چشم می آیند.

بنا بر نوشتۀ احمد میرزا عضدالدوله، مؤلف تاریخ عضدی، بازیگرها که به حسب تعداد متجاوز از پنجاه بودند سپرده به استاد مینا و استاد زهره و در حقیقت، دو دسته بودند که با تمام اسباب طرب از تار و سه تار و کمانچه و سنتور و ضرب و خوانندگان و رقاصان، نصف در دستۀ زهره و نصف در دستۀ مینا خوانده می شدند.

جایگاه همنوازی در موسیقی قدیم ایران

ادوارد براون در کتاب یک سال در میان ایرانیان می نویسد: میزبان برای سرگرمی مهمان ها هیئت ارکستر هم می آورد و این هیئت جز در مهمانی های بزرگ درباری مرکب از سه نفر است که یکی از آنها تار می زند و دیگری طبلی موسوم به دنبک را می نوازد و سومی آواز می خواند.

 

اوژن فلاندن در سفرنامۀ خود از مجلس انس ملک قایم میرزا چنین حکایت می کند: در تمام مدتِ صرف غذا آهنگ های موسیقی و رقص رقاصان ادامه داشت. نوازندگان به استثنای کمانچه کش از خانم ها بودند.

یکی از سازها کمانچه بود که از استخوان ماهی ساخته شده بود و دستۀ درازی به سه سیم داشت. در کنارش زنی با مضراب فلزی تار می نواخت. زنی دیگر تنبکی کوچک در زیر بازوی چپ داشت که با دو دست می نواخت و زن دیگری دایره می زد.

 

آنچه مسلم است اینست که در دوران گذشته ارکستر موسیقی ایرانی عبارت بود از چند نوازنده که گاه به هیئت اجتماع و زمانی هم تک تک نوازندگی می کردند، ولی شکی نیست که هماهنگی در کار نبود و اگر هم با یکدیگر می نواختند همه یک نغمه یا لحن را می زدند و ضرب یا تنبک و دف، در واقع، آکومپانیمان را تشکیل می دادند.

 

در اوایل دورۀ مشروطه که اجتماعات آزاد شد، به تشویق علی خان ظهیرالدوله ملقب به صفاعلیشاه در تهران در جشن تولد حضرت علی علیه السلام که مصادف با روز سیزدهم ماه رجب بود مجلس بزرگی در انجمن اخوت برپا می شد و وسایل تفریح برای شرکت کنندگان فراهم می شد که از آن جمله کنسرت بود.

 

رئیس کنسرت انجمن اخوت غلامحسین درویش بود و بهترین نوازندگان و خوانندگان آن دوره در این کنسرت شرکت می کردند. گفته می شود گاهی تعداد نوازندگان هیئت ارکستر به بیست نفر هم می رسیده است. تصنیف معروف مولود نبی که آهنگ و شعر آن را علی اکبر شیدا ساخته است نغمۀ خاص این مجلس بود.

جایگاه همنوازی در موسیقی قدیم ایران

پس از آنکه مهاجری قفقازی به نام باقراُف در خیابان لاله زار تهران مهمانخانه ای به نام گراند هتل بنا نمود، در جنب آن تالار نمایشی ایرا نیز احداث کرد.

در این تالار کنسرت هایی داده می شد که موسیقیدانانی چون غلامحسین درویش و عارف قزوینی از پیشقدمان آن بودند.

برنامۀ این کنسرتها از پیش درآمد، آواز، تصنیف و رِنگ تشکیل می شد که قسمتهای ضربی را هیئت ارکستر به طور دسته جمعی می نواختند.

به تدریج سازهای اروپایی مانند ویولن، و پیانو نیز به این ارکسترها اضافه شدند. به این ترتیب، ارکستر تشکیل می شد از یک دسته نوازندگان ویولن و کمانچه، یک دسته نوازندگان تار، یک نوازندۀ پیانو و یک نوازندۀ تنبک.

بعضی از دسته جات موزیک نظام، ارکستر سازهای آرشه ای هم داشتند که علاوه بر اجرای آهنگ های اروپایی، گاهی نغمه های ایرانی هم می نواختند.

آهنگهای وطنی این ارکستر را افسران موزیک نظام تنظیم می کردند. در دستۀ سازهای بادی نظام هم، علاوه بر مارش ها و آهنگ های اروپایی، نغمه هایی از موسیقی ملی در پرده های ماهور، چهارگاه و بیات اصفهان نواخته می شدند و این نغمات اولین نمونه هایی هستند از موسیقی ایرانی که با هارمونی مختصر در ارکستر اجرا شده اند.

موضوع هارمونی هنوز به گوش ایرانیان آشنا نبود و آن را درست درک نکرده بودند. از سال 1302 هجری شمسی علینقی وزیری مدرسۀ عالی موسیقی را تأسیس کرده و از سال 1302 شمسی هیئت ارکستر آن مدرسه تشکیل شد.

فعالیت انجمنی نیز به نام کلوب موزیکال در آن مدرسه آغاز شد و در هفته یک شب هیئت ارکستر مدرسه برای اعضای کلوب نوازندگی می کردند و در کنسرتها ساخته های علینقی وزیری را که هارمونیزه شده بود می نواختند. سازهای این ارکستر عبارت بودند از: ویولن، ویولن سل، کنترباس، فلوت و انواع تار.

پس از آنکه در سال 1307 مدرسۀ موزیک به مدرسۀ موسیقی دولتی تبدیل شد و وزیری رئیس آن گردید در ارکستر مدرسه که از سازهای مختلف اروپایی و ایرانی تشکیل می شد گهگاه آهنگهای ایرانی که بیشتر آنها از تصنیفات وزیری بودند نواخته می شدند.

مدرسۀ موسیقی دولتی در سال 1313 تبدیل به هنرستان موسیقی گردید و ریاست آن را غلامحسین مین باشیان به عهده گرفت و ار آن به بعد دیگر در آن هنرستان توجهی به موسیقی ملی ایران نشد. بعدها که ارکستر آن توسعه یافت، هنرستان موسیقی تبدیل به هنرستان عالی موسیقی شد.

در حقیقت، هنرستان عالی موسیقی تنها نمونۀ کنسرواتوار موسیقی در ایران شد و ارکستر آن هم به سبک کاملا غربی درآمد.

طولی نکشید که ادارۀ کل هنرهای زیبا در آن دوران تصمیم گرفت ارکسترهایی تشکیل دهد که از واحدهای آن اداره باشند مانند ارکسترهایی که ابوالحسن صبا، حسن رادمهر و احمد فروتن راد رهبری می کردند و یا ارکسترهایی که بعدها حسین دهلوی، مصطفی کمال پورتراب و اکبر حق کردار رهبری نمودند. در این ارکسترها، علاوه بر سازهای اروپایی از سنتور و سه تار نیز استفاده شده است.

جایگاه همنوازی در موسیقی قدیم ایران

نخستین ارکستر سازهای ملی با نام ارکستر تار و سه تار در سال 1331 شمسی در هنرستان موسیقی ملی به رهبری مهدی مفتاح در هنرهای زیبا شروع به کار کرد که علاوه بر تار، سه تار، کمانچه، عود، قانون و سنتور از قیچک هم که نوعی کمانچۀ قدیمی است در این ارکستر استفاده می شد.

همنوازی

برای اجرای موسیقی ایرانی چه نوع ارکستری منایب می باشد؟

شاید بهتر باشد برای اجرای موسیقی ایرانی از این سه نوع ارکستر استفاده شود:

1- ارکستری تشکیل شده فقط از سازهای ملی. این ارکستر باید نغمه های ایرانی را بدون هماهنگی یا هارمونی به صورت یک صدایی و با حفظ کامل خصایص ملی اجرا نماید.

2- ارکستری مختلط از سازهای ایرانی و غربی با تشکیلاتی صحیح ترتیب داده شود تا آهنگهای ایرانی را با هارمونی مناسب اجرا نماید. مانند ارکستر صبا و ارکستر فارابی در رادیو ایران. در این نوع ارکستر می توان خصایص ملی موسیقی مخصوصا فواصل اختصاصی موسیقی ایرانی را حفظ نمود و با همان کیفیت طبیعی خود اجرا کرد به شرط آنکه از به کار بردن سازهایی که با کیفیت موسیقی ایرانی ناسازگاراند اجتناب شود.

3- تأسیس ارکستر سمفونیک و ساختن قطعاتی روی تم های موسیقی ملی و آهنگهای محلی و اجرایشان به سبک موسیقی علمی بدون در نظرگرفتن فواصل مخصوص موسیقی ایرانی، مانند قطعۀ رنگارنگ ساختۀ حشمت سنجری.