در ادامۀ مجموعه مقالاتی در خصوص آشنایی با مفاهیم بنیادین در ردیف های سازی و آوازی موسیقی ایرانی، در این مقاله شما را با مفهوم مُد بطور مفصل آشنا خواهیم کرد.

ردیف های سازی و آوازی

مفهوم مُد در موسیقی ایرانی

برای آشنا شدن با مفهوم مُد، ابتدا مثالی می زنیم. همانگونه که در بخش اول مقالۀ ریدف های سازی و آوازی گفتیم در فاصلۀ یک اکتاو ممکنست نغمه های زیادی وجود داشته باشند که در اینصورت، توالی نغمه ها گام بالقوه را می سازد.

اما بسیاری از موسیقی ها حداکثر از هفت نغمه برای ساختن یا اجرای یک قطعه استفاده می کنند که توالی آنها گام بالفعل را می سازد.

حال، فرض کنید یک گام بالفعل، مانند؛ دو، ر، می، فا، سل، لا، سی بمل، و دو را انتخاب کرده ایم و قصد داریم با این تعداد نغمه یک قطعۀ موسیقی بسازیم.

فرض کنید در این قطعه، به نغمۀ سل بیش از دیگر نغمه ها اهمیت می دهیم و روی آن تأکید بیشتری می کنیم و قطعه را با نغمۀ ر خاتمه می دهیم.

به این ترتیب، بعضی از نغمه ها اهمیت و نقش خاصی پیدا کرده اند و بقیۀ نغمه ها اهمیت کمتری دارند. وقتی به یک یا نغمه در یک گام بالفعل اهیمت بیشتری می دهیم می توان گفت که یک مُد ساخته ایم.
عوامل دیگری نیز در ساختن مُد اهمیت دارند که در ادامه به آنها اشاره خواهیم کرد.

اهمیت درجه ها در ساختن مُد

در اینجا به نغمه های مختلف گام درجه می گوییم و به هر کدام از آنها شماره ای می دهیم. یعنی نغمۀ دو: درجۀ اول، نغمۀ ر: درجۀ دوم، نغمۀ می: درجۀ سوم و … .

بنابراین، در مُد فرضی ما درجه های دوم و پنجم از اهیمت بیشتری برخوردارند. این مفهوم را که به اهمیت درجه های مختلف یک گام ارتباط دارد سلسله مراتب درجه ها می نامیم.

اهمیت سرمشق یا الگوی لحنی در ساختن مُد

فرض کنید با همین گام بالفعل و همین سلسله مراتب میان درجه ها، چندین قطعۀ موسیقی بسازیم، بطوریکه در همۀ آنها یک یا چند نوع لحن (ملودی) مشترک باشد.

این عمل هم می تواند یکی دیگر از وجوه مشخصۀ مُد به حساب آید. در ضمن، وقتی یک یا چند نوع لحن را در قطعات مختلف تکرار می کنیم این لحن ها تبدیل به الگو یا مدل می شوند و به آنها سرمشق یا الگوی لحنی می گوییم.

حتما تا بحال متوجه شده اید که بعضی فرمول های لحنی خاص در موسیقی ایرانی به دفعات شنیده می شوند، اینها در واقع همان سرمشق های لحنی هستند.

بنابراین، با داشتن یک گام بالفعل، یک نظام سلسله مراتب درجه ها و یک یا چند سرمشق لحنی که در قطعات مختلف تکرار می شوند می توان یک مُد به وجود آورد.

بعضی از موسیقی های دنیا فقط یکی از این سه عامل را برجسته می کنند اما در موسیقی ایرانی هر سه عامل تقریبا همیشه مهم هستند.

نکته

در فرهنگ موسیقایی ایرانی، عربی، ترکی به مُدهای مختلفی که به شکل ذکر شده به وجود می آمدند مقام می گفتند و به هر کدام از آنها نامی می دادند: مثلا مقام راست، مقام عشاق، مقام حسینی و…؛ اما امروزه در ایران از اصطلاح مقام کمتر استفاده می شود، اما مقام ها در عمل وجود دارند.

اهمیت “احساس مُدال” در ساختن مُد

وقتیکه به شیوه های گفته شده یک مُد به وجود آمد، این مُد دارای قابلیت بیانگری و تأثیرگذاری خاصی می شود.

بعبارت دیگر، هر کدام از مُدهای مختلف در یک فرهنگ موسیقایی، احساس خاصی را بیان می کنند و بر شنونده تأثیر ویژۀ خود را می گذارند. این احساس ویژه را “احساس مُدال” می نامند.

درواقع، تمام اعمالی که ما برای به وجود آوردن مُد انجام می دهیم برای ایجاد “احساس مُدال” است و برای اینکه حس خاصی را بیان کنیم و یا بر شنونده تأثیر خاصی را بگذاریم.

از آنجائیکه هر قطعه ای در مُد یا در مقام خاصی ساخته می شود، بنابراین، بیان و تأثیر قطعه های مختلف در نهایت، از بیان و تأثیر مقامی که در آن ساخته می شود تبعیت می کند.

برخی مقام های موسیقی ایرانی عبارتند از: ماهور، عراق، مخالف، زابل، دشتی. بنابراین، می توان گفت مقام های مختلف در موسیقی ایرانی به واسطۀ موارد زیر از یکدیگر متمایز می شوند:
الف- هر کدام از آنها دانگ یا دانگ های خاص خود را دارند که از گام بالقوۀ موسیقی ایرانی استخراج شده اند.
ب- هر کدام از آنها درجه های مهم خود را دارند.
ج- هر کدام از آنها غالبا سرمشق های لحنی خاص خود را دارند.

برگرفته از: کتاب مبانی نظری موسیقی ایرانی