سازشناسی: قانون

قانون ساز سنتی اعراب

قانون سازی است به شکل ذوزنقۀ قائم‌الزاویه که در ساخت آن چوب، پوست، فلز، استخوان و زه به کار رفته است.
قانون قدمتی طولانی دارد و معمولا از چوب‌های کهنه شده و محکم گردو ساخته می‌شود.

این ساز متعلق به خانوادۀ سازهای سیتار است.

جعبۀ صوتی قانون دو صفحۀ زیر و روی ذوزنقۀ قائم‌الزاویه هستند که با کلاف‌های چهارگانۀ جانبی به هم متصل شده‌اند.

در سمت چپ صفحۀ چوبی روی قانون 27 پردۀ گردان و 81 گوشی قرار دارد و در سمت راست آن در زیر خرک به جای چوب مستطیلی از پوست به عرض تقریبی 15 و طول تقریبی 40 سانتیمتر قرار دارد.

مضراب هر دست، حلقه‌ای نسبتا پهن و فلزی از جنس نقره، ورشو یا برنج است که در بند دوم انگشت سبابه قرار می‌گیرد.
داخل این حلقه به طرف کف دست، تیغه‌ای به طول تقریبی 4 و عرض تقریبی 1 سانتیمتر معمولا از جنس شاخ گاو، گوزن یا بزکوهی و گاهی پلاستیک نرم برای زخمه زدن به وترها قرار دارد و مانند ناخن انگشت عمل می‌کند.

برای نواختن قانون، آن را روی میزی که تا اندازه‌ای به طرف نوازنده شیب داشته و با وضع نشستن متناسب باشد قرار داده، نوازنده مقابل آن می‌نشیند، به‌طوری‌که قاعده بلند جعبه که سیم‌های ضخیم دارد، در پایین و نزدیک به نوازنده قرار گیرد.

میز از صندلی نوازنده کمی بلندتر بوده و بهتر است زیر آن خالی باشد، به‌طوری‌که در حالت نوازندگی اعضاء بدن به شکل زیر قرار گیرد:
• ساعد با بازو یک زاویه قائمه تشکیل دهد.
• پشت، کاملاً صاف باشد و به طرف جلو خم نشود.
• آرنج‌ها بیرون از بدن قرار نگیرد.
• دست‌ها روی سیم‌ها تکیه نکند.
• هر دو دست از شانه‌ها در حالت نواختن آزاد باشد. گاه ممکن است بنابه‌ضرورت مجبور به قرار دادن قانون بر روی پا باشیم. در

این شرایط یک پا را بر روی پای دیگر انداخته و ساز را روی پا قرار می‌دهیم. حتی می‌توان روی زمین (به اصطلاح عامیانه چهار زانو) نشست و ساز را روی پاها قرار داد.

به علت وجود پرده‌گردان، اجرای تمام فواصل موسیقی ملی با این ساز ممکنست.

امکان اجرای آکوردهای چند صدایی با انگشت‌های مختلف وجود دارد (حداکثر شش صدای همزمان).

برخی اختراع این ساز را به افلاطون نسبت می‌دهند و عده‌ای بر این باورند که مخترع این ساز فارابی است و برخی دیگر می‌گویند منشأ آن خراسان بوده و در قرن سیزدهم میلادی در موصل پیدا شده، هرچند هیچ‌یک از این نظردهندگان دلیل بر ادعای خود ندارند.

واقعیت این است که در فرهنگ کلاسیک شرق، ردی از سازهای خانواده سیتار پیدا نشده و سرچشمه قانون نیز، مانند سرچشمه بسیاری از سازهای دیگر، تاریک مانده‌است.

آنچه بیشتر محتمل می‌رسد این که قانون از سرزمین‌های خاور نزدیک به اروپا رسیده و در کشورهای اروپایی با مکانیزه کردن آن، بزرگ‌ترین ساز کلاویه‌دار سیمی را ساخته و پرداخته‌اند.

قانون را باید سازی از اوایل اسلام دانست.

ترک‌ها، زمانی چند این ساز را فراموش کرده بودند، اما از زمان محمود دوم (۱۸۹۹–۱۸۰۸)، عمر افندی، آن را از شام به ترکیه آورد و به سرعت میان مردم رواج یافت.

فارابی این ساز را هزار سال پیش، به صورت ۴۵ سیمی اختراع و در کتاب خود «الموسیقی الکبیر» بیان کرده‌است.

صفی الدین آن را «نزهه» نامیده‌است.

امروزه در سراسر آفریقا و آسیا، ساز قانون از رده سازهای سنتی اعراب به‌شمار می‌رود.

قانون سازی است که هم برای تک نوازی و هم برای گروه نوازی از آن استفاده می‌شود.

این ساز در کشورهای دیگر مانند مصر، ترکیه، ارمنستان و… در اندازه‌ها و وسعت‌های متفاوت به‌کار گرفته می‌شود.

در این ساز اجرای مضراب ریز تنها با یک دست به صورت‌های مختلف نیز امکان‌پذیر است.

مأخذ: برگرفته از کتاب سازشناسی ایرانی