موسیقی اروپا در قرون اولیه و قرون وسطی

موسیقی اروپا و تاریخ موسیقی غرب، از قرن پنجم میلادی و از یونان باستان آغاز می شود. موسیقی دانان، قرن های هشتم و نهم را قرون تاریک و قرون دوازدهم و سیزدهم را دوران هنر قدیم نامیده اند. در این دوره است که شخصیتی به نام آهنگ ساز هویتی مستقل پیدا کرده و آثار این افراد اکنون موجود است. 

در قرن چهاردهم یا دوره هنر جدید، پلی فونی (چند صدایی) به وجود می آید و هنرها و از جمله موسیقی در قرون پانزدهم و شانزدهم دوره رنسانس و پس از آن، دوره باروک آغاز می شود و در سال 1750 که مصادف با مرگ باخ است، این دوره پایان می پذیرد.

موسیقی قرون اولیه

از آنجا که در طی قرون متمادی، آلات موسیقی قدیمی تغییر کرده و آنچه باقی مانده نیز صورتی بسیار ناقص دارد، به راحتی نمی توان دریافت که صدای اصلی موسیقی قرون اولیه چگونه بوده است. 

البته ممکن است بتوان صدای سازهای قدیمی را به شکلی جدید بازسازی نمود، اما بازسازی صدای اصلی آنها به شکل قدیمی، امری بسیار دشوار است. همین مشکل در مورد بازسازی آوازهای قرون اولیه نیز وجود دارد و افراد به راحتی نمی توانند تصور کنند که در کلیساهای قرون وسطی، آوازها به چه سبکی اجرا می شده اند. 

علت این مسئله آن است که اولا از آن دوران تا کنون، زبان تغییرات شگرفی پیدا کرده است؛ به طوری که خواندن اشعار جفری شوسر، شاعر انگلیسی قرن چهاردهم، بسیار مشکل است. چه رسد، به اینکه بخواهیم تصور کنیم کلمات آن اشعار، در آواز چگونه ادا می شدند و ثانیا آهنگسازان قرون اولیه، هرگز اشاره ای به تمپوی قطعه نمی کردند و به تدریج بخش های سازی یا آوازی را مشخص می نمودند. 

آنها حتی به طور معمول، مشخص نمی کردند که آیا یک فرد برای اجرای بخش های خاصی از آواز لازم است یا یک گروه کامل، و لذا برای بازسازی چنین قطعاتی، نسل های بعدی، تحقیقات مجدانه ای انجام داده اند.

موسیقی در قرون وسطی

طی دوران طولانی قرون وسطی، به همت کلیسا، شاهان و بارون ها دارای قدرت سیاسی فراوانی شدند. آنها همچنین، رهبری حوزه های هنری را بر عهده گرفتند و بدین ترتیب، دربار و کلیسا، توامان موسیقی اواخر قرون وسطی را حمایت کردند.

پلان شان، آواز ساده و یا به طور عام آواز گریگوریان که موسیقی رسمی کلیسا در قرون وسطی و حتی بعد از آن بود، مجموعه عظیمی از ملودی بود که برای اجرای بسیاری از متون مذهبی تصنیف شده بود. شکل گیری این موسیقی، به منظور القای مسیحیت در طی قرون بربریت بود و بعدها این هدف، به تجلیل از پادشاهان قدرتمندی چون ملکه الیزابت و لویی چهاردهم تبدیل شد و اکنون نیز برای استودیوهای صوتی دنیای پیشرفته تولید می شود.

علت اطلاق کلمه «ساده» و در «آواز ساده» به این دلیل است که این آوازها در یک خط ملودی، یعنی مونوفونی بدون ملودی همراه و ریتم یا وزن مشخص اجرا می شد. همچنین علت اطلاق کلمه «گریگوریان» به دلیل نام پاپ مشهور آن دوران یعنی گریگوری اول (604- 540 میلادی) بود که این پاپ، تمام آوازهای اساسی و مورد نیاز کلیسا را در زمان خود جمع آوری و یکسان نمود. البته بسیاری از پلان شان های قرون وسطی که از بسیاری جهات، پیشرفته تر از انواع قدیمی هستند، بعد از او در حدود سال 800 میلادی تصنیف شدند.

تمام پلان شان ها، از هر سبک و ژانری که باشند، دارای دو خصوصیت مشخص هستند: 
ریتمی آزاد دارند و فاقد خط میزان هستند. پلان شان ها برگام های ماژور و مینور استوار نبوده، بلکه مطابق بامدهای کلیسایی؛ نظیر: دورین (ر)، فریژین (می)، لیدین (فا)، میکسولیدین (سُل) بنا شده اند، در صورتی که موسیقی فعلی غرب، برگام های ماژور و مینور که گام دیاتونیک می باشند، بنا شده است.

علاوه بر این، آنچه که تعیین کننده ژانر (و در نتیجه، سبک) یک پلان شان است، کلمات و یا هدف مصنف نیست، بلکه نقش آن در مراسم عبادی است. در این بین، مس از مهمترین مراسم عبادی است که دارای سبکی ملودیک و پیچیده است. 

از جمله پلان شان های معروف اواخر قرون وسطی، می توان به سکانس اشاره کرد که شامل تعدادی تیون و یک واحد اضافی در انتهاست که دوبار خوانده می شوند. فرم این پلان شان ها به ترتیب CCو BB  و AA  (A تک خوان وَ A   کُر می باشد).

پلان شان ها به سه دسته کلی تقسیم می شوند: 
برخی از آنها شامل تکرارهای ساده یک تم و به صورت یکنواخت (مونوتون) هستند و تنها با انحرافاتی جزئی از یک فرکانس واحد اجرا می شوند. برخی دیگر، آوازهایی پیچیده و متشکل از صداهای نت در طول یک اکتاو می باشند و یادآور آوازهای پر جذبه ای هستند که هنوز هم در خاورمیانه، به گوش می رسند و بعضی دیگر، اولین تیون های واقعی هستند که در موسیقی غرب شناخته شده اند.

ازجمله آوازهای قرون وسطی می توان به آوازهای تروبادور و تروور، استمپی و پلی فونی اشاره کرد.

آوازهای تروبادور و تروور
این آوازها، گروه های بزرگی از آوازهای درباری باقی مانده از قرون دوازدهم و سیزدهم (یعنی عصر شوالیه ها) هستند که در جنوب فرانسه به تروبادور، در شمال فرانسه به نام تروور و در آلمان و اتریش به مینه زینگرها معروف شده اند. مینه یعنی عشق ایده ال یا شوالیه ای، اشعار این موسیقی ها یا آوازهای صلیبیون است که همراه با ناله و زاری برای شاهزادگان از بین رفته می باشد و یا آوازهایی در ستایش همسرانشان است.
استمپی
در دربارها، رقص هایی مخصوص شوالیه های تروور انجام می شد که شامل اشعار تک بیتی متواضعانه ای بود که با موسیقی ای مشابه، تکرار می گردید. ریتم استمپی با هیجان و پی در پی است و از جهت متر، سه ضربی است. بعدها نوازندگان سازهای کوبی نیز به این مجموعه اضافه شدند.
پلی فونی
این فرم که در اوایل تاریخ اروپا به وجود آمد، عبارت است از ترکیب همزمان دو یا چند ملودی و یا تداخل خطوط ملودی و هارمونی و یا بداهه سرایی در فاصله سوم، ارگانوم، قدیمی ترین نوع پلی فونی است که در حدود سال 900 میلادی پایه ریزی شد و در سال 1000 میلادی به صورت نتی و حقیقی درآمد. ارگانوم شامل یک ملودی پلان شانی به همراه یک ملودی آوازی و بداهه سرایی است که این دو قسمت به صورت کنتراپوان به آن افزوده شده است. از مهمترین آثار ارگانوم بر روی پلان شان ها، آللویا، ناتی و تپاس اثر پروتین می باشد.

در اواخر قرون وسطی (بعد از سال 1300 میلادی) پیشرفت فنی پلی فونی به اوج ظرافت خود رسید، به طوری که موسیقی کلیسای نوتردام، هنر قدیم یا آرس آنتیکوآ محسوب گردید. 

در این دوره، پلی فونی به تدریج از مراسم کلیسا فاصله گرفت و به خطوط ملودی ای که صدایی زیرتر داشتند، کلماتی افزوده شدند. این نوع پلی فونی، دیگر یک ارگانوم نبود و به فرم موتت درآمده و کاملا در حیطه ریتم، متحول شده بود. در واقع می توان گفت که مصنفین هنر قدیم، ریتم و متر را به ارگانوم و موتت اضافه کردند، اما مصنفین آرس نوا یا هنر نوین، ابداعات خود را فراتر برده و الگوهای ریتمیک پیچیده ای را به اصوات مختلف افزودند و ترکیبات بی نهایت پیچیده ای را ایجاد کردند.