آیا میدانستید که از دوتار ترکمنی در موسیقی درمانی استفاده می شود؟

 استفاده از دوتار ترکمنی در موسیقی درمانی

مقدمه

از ابتدای تاریخ، انسان از موسیقی برای شفا استفاده می کرده است. در فرهنگ ابتدایی آفریقا و قبایل قدیمی آن “شامان” رهبر موسیقی، طبیب و روحانی قبیله بود.

شامان از موسیقی در ارتباط با معجزه و مراسم مذهبی برای خروج امراض از کالبد بیماران استفاده می کرد.

شامان به وسیله مراسم و تشریفاتی تؤام با ریتم طبل ها، زنگ ها، حرکات و مراسم مخصوص در رقص و خواندن سرود به هوشیاری و خودآگاهی جادویی می رسید و جذبه و خلاء حاصل از تغییر خودآگاهی، موجب شفا و رفع ناراحتی و بحران می شد.

در همۀ تمدن های کهن، موسیقی نه تها یکی از شاخه های مهم علوم محسوب می شود، بلکه درباره جنبه های متافیزیکی و ارتباط موسیقی با جسم و روح و روان انسانها نیز نظرات شگفتی وجود داشته که بخشهایی از آنها حتی بصورت مکتوب به دست ما رسیده است.

 

در تمدن های باستانی مانند هند، چین، بین النهرین، مصر و ایران جلوه های متافیزیکی موسیقی و تأثیرگذاری روانی آن مهمترین جنبه های موسیقی محسوب می شده است.

این جنبه ها در دو بعد کلی قابل تقسیم بندی می باشند: جنبه های عام تأثیرگذاری موسیقی که حاصل آن بهجت و سرور معنوی انسانی است و جنبه های خاص تأثیرگذاری موسیقی که اختصاصا در حوزه های موسیقی درمانی قابل تبیین است.

در عصر حاضر نیز موسیقی درمانی بعنوان یکی از شاخه های علوم درمانی به حساب می آید که موسیقی درمانگر با کسب مهارتهای تکنیکی و آموزشهای لازم به فعالیت در این زمینه می پردازد.

موسیقی درمانی چیست؟

رشته موسیقی درمانی در حقیقت یکی از شاخه های علوم درمانی است که در آن “موسیقی درمانگر” مانند پزشک که از دارو یا وسایل جراحی استفاده می کند، از موسیقی و فعالیتهای گوناگون همراه با موسیقی بعنوان ابزار درمانی استفاده می نماید.

حوزه های رایج موسیقی درمانی در نواحی مختلف ایران کدامند؟

آیین های موسیقی درمانی در نواحی مختلف ایران را می توان از نظر پیشینه فرهنگی و تاریخی به چند بخش تقسیم کرد:

1- آیین هایی که پیشینه آنها به فرهنگ های آفریقایی می رسد و از آفریقا به نواحی جنوبی ایران آمده اند. با مهاجرت اجباری برده های آفریقایی به ایران، آیین های موسیقی درمانی آفریقا به ایران راه یافت و به تدریج خود را با ویژگیهای اقلیمی و اعتقادی ساحل نشینان جنوبی ایران سازگار کرد.

آیین موسیقی درمانی در بلوچستان وضع پیچیده تری دارد، زیرا یک پای آن در فرهنگ آفریقا و پای دیگرش در فرهنگ های نواحی شرق آسیا یعنی هند و پاکستان است.

درحالیکه آیین های موسیقی درمانی در هرمزگان، بوشهر و خوزستان غالبا حاوی فرهنگ های آفریقایی_ عربی هستند.

این آئین ها را در نواحی جنوبی ایران با عنوان های مختلفی چون زار، نوبان، مشایخ، میوا و… می توان مشاهده کرد. در بلوچستان به آنها گواتی می گویند.

2- آیین هایی که پیشینه آنها را در مغولستان، آسیای صغیر و در تفکر شامانیسم باید جستجو کرد. در این آیین انسانها شاهد و درگیر در جدال ارواح و نیروهای خیر و شر بودند و هر کدام در طبقات و مراتب مختلف و معینی از جغرافیای فلسفی شامانیسم قرار داشتند.

در این چالش، انسان می کوشد که خود را به بالاترین طبقه یا مرتبه، یعنی تانگری برساند. راهنمای انسان برای رسیدن به جنین مرتبه ای، شمن بوده است.

این آیین پس از گرویدن ترکمن ها به اسلام، رنگ اسلامی به خود گرفت و با نام آیین ذکر یا پرخوانی (پری خوانی) به صورتهای گوناگون به حیات خود ادامه داد.

پرخوانان، بیماری های روحی و جسمی انسانها را کاهش داده و درمان می کردند. در مرام پرخوانی، موسیقی نقشی محوری دارد.

در حال حاضر، تنها پرخوان باقی مانده در فرهنگ ترکمن، رجب پرخوان در روستای یلی چشمه علیا از توابع گنبد کاووس است.

3- آیین هایی که ریشه آنها را باید در فرهنگ های ایرانی جستجو کرد. آیین های موسیقی درمانی با منشاء ایرانی امروزه به کلی فراموش شده اند.

در این میان مورد شاخصی که می توان به آن اشاره کرد، اجرای موسیقی برای درمان و تسکین پریشانی کسانی است که مورد حمله پلنگ قرار می گرفتند و تا چند دهۀ پیش در فرهنگ طبری و مازندرانی رایج بوده است.

آیین موسیقی درمانی در ترکمن صحرا

موسیقی درمانی با دوتار ترکمی

آئین پرخوانی در میان ترکمن ها، بازماندۀ یکی از روشهای موسیقی درمانی از دوران کهن است که پیشینۀ آن را می توان در تفکر شامانیسم جستجو کرد که پس از گرویدن ترکمن ها به اسلام، رنگ اسلامی به خود گرفته و با نام آیین پرخوانی به حیات خود ادامه داده است.

در بعضی موارد در نخستین مرحله برای درمان بیماری از گیاهان و داروهای درمانبخش استفاده می شود. در مرحلۀ بعد ایجاد فضای هیجانی و نمایشی سرشار از عملیات عجیب است که توسط شامان، و در پاره ای موارد با همراهی حاضران، انجام می گیرد تا بیمار عقده گشایی کند.

از عوامل مهم برای خلق فضای جذبه در چنین آیین هایی، موسیقی است. گویا شامان بدون این نوا توانایی لازم را نمی یابد و دیگران نیز نمی توانند به شور و جذبه برسند.

 

از طریق ایجاد چنین فضایی، همگان به وجدی خاص دست می یابند و در کنار بیمار شفا یافته جمعیتی می سازند. و از آن به بعد است که بیمار، ناظران و حکیم همواره هوای چنین مجلسی را دارند.

 

البته، بیمار باید به درمانگر و روش معالجۀ او اعتقاد داشته باشد. و سرانجام، چنین مجالسی مفری برای سرگرمی و تمدید قوای ذهنی سایر اعضای جامعه است که برخی از آنها خود قبلا بیمار بوده اند، یا نیاز به حضور در چنین مجلسی را در یافته اند.

 

نقش موسیقی در مراسم پرخوانی

می توان وجه مشخصه مراسم پرخوانی را چه در اجرا و چه در تأثیر بر شخص پرخوان، در موسیقی و نوای ساز دوتار دانست. پرخوان مراسم خود را با موسیقی شروع کرده و به پایان می رساند.

از ابتدا تا انتهای مراسم آوای موسیقی در فضای مراسم طنین انداز است و اگر این نوا قطع شود پرخوان نیز مرایم را نیمه کاره رها می کند. پرخوان با نوای موسیقی از خود بیخود شده و به حالت شیدایی می رسد.

بعبارت دیگر، نوای دوتار باعث حال و هوای شیدایی پرخوان می شود و این امر کارکرد موسیقی را در این مراسم نشان می دهد.

نحوۀ برگزاری مراسم پرخوانی چگونه است؟

پرخوان ابتدا با نواختن دوتار ترکمنی (تامدئرا) مراسم را آغاز می کند. شب قبل از مراسم و قبل از غروب آفتاب، آلاچیق را از هر گونه زیورآلات و سکنه خالی می کنند.

بیمار روانی را بعد از اقامۀ نماز عشاء به گوشه ای از آلاچیق یا اتاق، همراه با دو نوازنده هدایت می نمایند. اگر بیمار، ناراحتی کند، او را با زنجیر محکم می بندند.

پرخوان،پس از اقامه نماز با تازیانه ای بلند وارد اتاق می شود و از بدو ورود، نگاه غضب آلودی به اجاق و آتش آن که یک خنر تیز و برنده و دو کفگیر گذاخته در آن قرار دارند، می اندازد.

آنگاه با همان حالت به بیمار نزدیک می شود و نزد او بصورت درازکش می خوابد. او به دو نوازندۀ دوتار که در طرفین بیمار نشسته اند دستور می دهد تا مقام کبدرم (کبوتر من) را در دستگاه نوایی اجرا کنند.

نوازندگان آهسته شروع به نواختن می کنند. پرخوان نیز هماهنگ با اجرای آنها شروع به غلطیدن می کند. نوازندگان به تدریج به ضربه های انگشت های خود سرعت می بخشند.

به محض اینکه اجرای مقام به مرحلۀ اوج خود برسد، پرخوان با نعره ای ناگهانی و هولناک به پا می خیزد و شروع به داد و فریادهای وحشتناکی می کند و بعد از گذشت حدود یک ساعت، روحا احساس آرامش می نماید و مانند پرنده ای سبکبال در داخل اتاق به پرواز در می آید.

در این حالت است که پرخوان دنیای بیمار روانی را در وجود خود احساس می کند. به این ترتیب، در گذشته حدود نود درصد بیماران روحی معالجه می شده اند.