شخصی که موسیقی شوشتری با نام او شناخته می شود در سال ۱۲۷۳ متولد شد. وی از خنیاگران و استادان بنام موسیقی شوشتر و نوازنده چیره دست تار و سرنا بود و گاه آواز هم می خواند. استاد عبدالمحمد برجسته همیشه می گفت: کنار تار زاده شدم و کنار تار هم می میرم.

موسیقی شوشتری

وی تار را نزد دایی اش فرا گرفته بود و گوشه ها و نغمات و ترانه های شوشتر را با نقل روایت و تاریخ و افسانه به شاگردانش تدریس می کرد. 

استاد عبدالمحمد مردی وارسته و متواضع بود و زخمه هایش بر تار عمق موسیقی شوشتر و بافت کهن آن را نشان می داد. تمدن در هر منطقه ای رخ نموده یکی از بارزترین وجوهش یعنی موسیقی را به اعتلا رسانده و آثار بدیع را خلق کرده است. 

ایران باستان که یکی از مهدهای تمدن در جهان بوده و مناطق حاصلخیز آن مرکز تجمع مردم به شمار می رفته با معرفی موسیقی های محلی هزاران ساله سندی بر غنای فرهنگی اش ارائه می کند. 

همزمان با حرکت ثبت ملی موسیقی های نواحی مختلف ایران، پژوهشگران شوشتری نیز با این قافله همسفر شدند و در هفتمین اجلاس شورای سیاستگذاری ثبت آثار کشور به میزبانی استان سمنان، با ارائه اسناد و مدارک حاصل از پژوهش های خود به ثبت ملی موسیقی ۲۴ مقوم (مقام) شوشتر اقدام کردند. 

قدمت موسیقی ۲۴ مقوم شوشتر به چه زمانی می رسد؟

معمولا قدمت موسیقی های محلی به یک هزار سال می رسد اما در خصوص تاریخ دقیق نغمه های این موسیقی نمی توان به طور یقین نظر داد. 

بعضی از مقام ها مربوط به ۱۰۰ یا ۲۰۰ سال پیش است اما تاریخ همه مقام ها را نمی توان دریافت چرا که موسیقی به طور شفاهی و سینه به سینه منتقل می شود و تاریخ دقیقی را نمی توان برای آن مشخص کرد. 

مثلا مقام آوازی اذان دشتی شوشتری حدود ۲۰۰ تا ۳۰۰ سال قدمت دارد اما برخی مقام ها مانند مهر دشتی ردیابی نشده و امکانش نیز وجود ندارد. 

البته در ردیابی ها به فاکتورهای موجود در کنار نغمه ها توجه می شود اما تاکید می کنم نمی توان تاریخ دقیق آن را حدس زد. متاسفانه آثار مکتوبی نیز درباره این موسیقی وجود ندارد و نخستین اثر مکتوب، کتاب پژوهش های من درباره این موسیقی به نام «موسیقی شوشتر» است.

خاستگاه این موسیقی کجاست؟

خاستگاه موسیقی شوشتری در کناره های آبرفتی کارون بوده و این هنر در آنجا شکوفا و بالنده شده است و از این رو می توان نام طوایف، مکان ها، حوادث و رخدادهای محلی و موسیقی مشاغل مانند گلاب پزان را در این موسیقی دید که به دلیل جغرافیای خاص شوشتر این عناصر به موسیقی این منطقه راه یافته و در این منطقه رشد کرده است و مقامی هایی دارد که در هیچ یک از مناطق کشور نمی توان آن را دید.
اما باید توجه داشت در موسیقی نیز مانند هنرهای دیگر با مساله مجاورت اقلیمی مواجه هستیم و به طور قطع دو اقلیم مجاور از فرهنگ های یکدیگر اثر می پذیرند و بر یکدیگر تاثیر می گذارند به طور مثال موسیقی شوشتری از بختیاری ها تاثیر گرفته و در مقابل بر موسیقی آن منطقه تاثیر گذاشته است.
ضمن این که می توان ادعا کرد بیشتر مردم شوشتر خواننده و نوازنده هستند و شوشتر یکی از شهرهای موسیقی خیز ایران به حساب می آید و زنان در اندرونی ها حافظان بزرگ موسیقی شوشتری بوده اند و بزرگترین استادان موسیقی این خطه در دامان این مادران بالیده اند و آموخته هایشان را در محافل مردانه رشد دادند.

موسیقی شوشتر با موسیقی نواحی دیگر چه تفاوت هایی دارد؟

زبان در هر منطقه ای نقش ویژه ای در موسیقی دارد و با توجه به ارتباط تنگاتنگ شعر و موسیقی، موسیقی هر منطقه ای بر اساس ویژگی های اقلیمی، زبانی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی هر محلی شکل می گیرد و موسیقی های محلی به دلیل شرایط اجتماعی و تاریخی از نظر محتوایی با سایر موسیقی ها متفاوت است.
ما در موسیقی نواحی مختلف ایران مثل موسیقی آذربایجانی، کردی یا دستگاه های موسیقی مانند همایون مقام های شوشتری را داریم و هر منطقه ای با توجه به اقلیم، آب و هوا، جغرافیا و رخدادهای تاریخی موسیقی خاص خود را دارد و از این رو نمی توان گفت موسیقی مناطق کوهستانی به موسیقی شوشتری که در جغرافیای دشت شکل گرفته است شباهت دارد زیرا اقلیم به شدت بر عناصر فرهنگی از جمله موسیقی بومی اثر می گذارد.

موسیقی ۲۴ مقام شوشتر در چه دستگاه هایی اجرا می شود؟

موسیقی شوشتری، گوشه و مایه ای است از دستگاه همایون.از همایون دو گوشه مشتق می شوند: یکی گوشه شوشتری و دیگری اصفهانی. موسیقی محلی شوشتر روی تمام دستگاه های موسیقی ایران آهنگ های محلی دارد و برای هر کدام از دستگاه های موسیقی ایران یک ردیف محلی در شوشتر اجرا می شود.
نغمات محلی این منطقه از نظر فرم، ساختار و محتوا با ردیف سنتی موسیقی ایران ارتباط نزدیکی دارد و موسیقی ۲۴ مقام شوشتر بیشتر روی دستگاه های شور، ابوعطا، دشتی، سه گاه، چهارگاه و بیات ترک اجرا می شود. 

این موسیقی بسیار غنی بوده و با دستگاه های موسیقی که ردیف محلی در آن ها اجرا می شود سنخیت بسیاری دارد.برای نمونه دشتی، درفیلی، نظامی، بختک یا کمری، غم انگیز،، نورالعین، دشتستانی، مکوندی و دشتی راستا از جمله ردیف های دستگاه شور در موسیقی شوشتری است.

بزرگان موسیقی شوشتری و سازهای اصیل این موسیقی کدامند؟

سازهایی که در نواختن موسیقی شوشتری از آن استفاده می شود شامل دهل، سرنا، تار، تمبک، نی، نی جفته و دایره است و مرحوم عبدالمحمد برجسته، هوشنگ فرهنگ و کل کاظم از هنرمندان برجسته قدیمی و حسین تارزاری و میان آبی از هنرمندان برجسته حاضر هستند.

شاخه های موسیقی شوشتری و کاربرد آن در زندگی روزمره

این موسیقی ۶ شاخه دارد و موسیقی مذهبی و مراثی نقش زیادی در زنده بودن آن داشته است.
موسیقی آوازی که آوازهای بدون ریتم با متر آزاد است و ساختار اصلی موسیقی ۲۴ مقوم شوشتر را تشکیل می دهد و در دستگاه های مختلف ردیف موسیقی ایران، ما نیز مقام های مختلف داریم، موسیقی عروسی و شادی و آیینی که شامل انواع تصنیف ها، رنگ ها و مولودی هاست، موسیقی سوگ و مویه گری، موسیقی مذهبی، تعزیه، نوحه خوانی و ذکرخوانی که در موسیقی شوشتری بسیار شکوهمند اجرا می شود و هنرمندان به نشانه ادای احترام در دهه اول محرم دهل و سرنا می نوازند.
موسیقی کار نیز در این موسیقی از جایگاه ویژه ای برخوردار است و با توجه به رواج پیشه بازرگانی، بافندگی، کشاورزی، معماری و آسیابانی کارآواهایی در موسیقی شوشتری برای این مشاغل وجود دارد و در پایان نیز موسیقی درمان که از دیرباز رواج داشته به این گونه که پزشک محلی با نوازنده محلی بر بالین بیمار حاضر می شدند و پس از تشخیص آگاهانه بیماری پزشک به نوازنده می گفت چه روزهایی و چه مقام هایی از موسیقی برای درمان بر بالین بیمار نواخته شود.

در کتاب «موسیقی شوشتر» به چه نکاتی در خصوص این موسیقی دست پیدا می کنیم؟

موسیقی ۲۴ مقام شوشتر یک اصطلاح کلی است و نام شناسنامه ای این موسیقی است که از دیرباز به آن اطلاق می شده است و به نوعی نام این موسیقی جزو نام های باستانی و کهن به شمار می آید.

در این کتاب روی تمام آواهای منطقه شوشتر تحقیق شده و حاصل پژوهش هایم از لالایی ها، ردیف های آوازی، تصنیف ها، رنگ ها، موسیقی تعزیه، موسیقی مذهبی، مراثی، منبرخوانی ها، مولودی ها، اذان شوشتری، موسیقی کار و موسیقی درمان در قالب یک کتاب تدوین و به همراه یک آلبوم شامل ۶ لوح فشرده به علاقه مندان عرضه شده است.
در این کتاب روی تمام آواهای منطقه شوشتر تحقیق شده و حاصل پژوهش هایم از لالایی ها، ردیف های آوازی، تصنیف ها، رنگ ها، موسیقی تعزیه، موسیقی مذهبی، مراثی، منبرخوانی ها، مولودی ها، اذان شوشتری، موسیقی کار و موسیقی درمان در قالب یک کتاب تدوین و به همراه یک آلبوم شامل ۶ لوح فشرده به علاقه مندان عرضه شده است.