نقش “خاندان هنر” در شکل‌گیری ردیف آوازی ایران

نقش "خاندان هنر" در شکل‌گیری ردیف آوازی ایران

رواج موسیقی میان مردم در دوران ناصری

در دوران حکومت قاجار، خصوصا دوران ناصرالدین شاه، موسیقی میان دربار و مردم رواج پیدا کرد.

سفرهای متعدد ناصرالدین شاه به اروپا و شرکت او در کنسرت‌ها، اپرا و مراسم رژه سربازان او را به موسیقی علاقه‌مند کرد.

دعوت از لومر

به همین خاطر، او از ژان بتیست لومر یکی از سواره‌نظامان گارد فرانسه دعوت کرد تا در مدرسه دارالفنون به تشکیل گروه موسیقی نظامی بپردازد.

اولین سرود ملی

او اولین سرود ملی ایران را به دستور ناصرالدین شاه ساخت.

پایه‌های ردیف ایران و فراهانی

در این دوران پایه‌های شکل‌گیری ردیف ایرانی نیز توسط علی‌اکبر خان فراهانی بنا نهاده شد. او که نوازنده‌ای چیره‌دست در نواختن تار بود، به فکر ایجاد روش و دستوری برای تدریس موسیقی ایرانی افتاد و در این راه از روش تدریس موسیقی در غرب الهام گرفت.

موسیقی ردیف نشده

تا قبل از این دوران موسیقی ایرانی بطور پراکنده و به اصطلاح ردیف نشده و نامنظم بود.

درس‌های ردیف به نام گوشه‌ها نزد خوانندگانی که غالبا خوانندگان مراسم مذهبی روضه و تعزیه بودند وجود داشت.

این موسیقی بعد از موسیقی مقامی که قبل از صفویه رواج داشت و به تدریج رنگ باخته و فراموش شده بود در اصفهان شکل گرفت.

موسیقی جریانی کند را در شهرهای مختلف  می‌گذراند و هر شهر و منطقه‌ای موسیقی مخصوص به خود را داشت.

نقش "خاندان هنر" در شکل‌گیری ردیف آوازی ایران

خاندان هنر

علی اکبر فراهانی آغاز به جمع آوری ملودی‌های مختلف کرد و آن‌ها را به وسیله تار به شاگردان خود از جمله برادرزاده‌اش آقا غلامحسین آموخت.

دو فرزند او میرزا عبدالله و میرزا آقا حسینقلی نیز زیر نظر آقا غلامحسین موسیقی را فراگرفتند. دو فرزند فراهانی کار پدر را دنبال کردند و هر یک نواها و نغمه‌هایی به آنچه که پدر جمع‌آوری کرده بود افزودند و هر یک ردیف خود را تدوین کردند.

روح الله خالقی در کتاب «سرگذشت موسیقی ایران» از این خانواده با عنوان “خاندان هنر” یاد کرده است.

نقش "خاندان هنر" در شکل‌گیری ردیف آوازی ایران

بنابراین، می توان گفت محتوای ردیف تشکیل شده از نغمه‌های موسیقی سرزمین ایران در دوران مختلف که بصورت پراکنده در میان موسیقی‌دانان وجود داشته و به صورت سینه به سینه از نسلی به نسلی دیگر منتقل شده و در نیمه دوم قرن بیستم به گونه‌ای متفاوت مرتب و تدوین شده است. البته لازم به ذکر است که اجرای موسیقی با ساز از اوایل دوره صفویه کاری ننگین و ممنوع تلقی می‌شد اما در سال 1285 همزمان با نهضت مشروطه  این کار آزاد شد.

ردیف به تعداد اساتید

بعد از خانواده فراهانی شاگردان آن‌ها هر یک به مقام استادی رسیدند و هر یک ردیف خود را تدوین کردند.

بنابر این به تعداد اساتید موسیقی ایرانی ردیف وجود دارد که در عین اینکه به تعداد مختلف گوشه‌های مختلفی بین این ردیف‌ها هست گوشه‌های مشترک میان آن‌ها نیز زیاد است که گاها با اسامی مختلف معرفی شده‌اند.