نی از سازهای بادی کهن و از جنس گیاه نی است که طول آن از شش گره و هفت بند تشکیل شده و به همین دلیل آنرا “نی هفت بند” می نامند.

ساز نی

هنگام نواختن، هوا از دهانۀ نی وارد می شود و با انگشت گذاری بر سوراخ ها و با تغییر فشار هوا، صداهای مختلف به وجود می آیند.

نوازنده، نی را عمودی در دست می گیرد و دهانۀ آنرا بین دو دندان جلو و یا بین لب ها قرار می دهد و در آن می دمد.

بخش زیادی از هوای دمیده شده، از سوراخ های باز نی خارج می شود و نوازنده با انگشتهای هر دو دست، سوراخ ها را باز و بسته می کند.

ساختار نی

ساختار نی

طول نی حدودا 30 تا 65 سانتیمتر و قطر آن حدود 1.5 تا 3 سانتیمتر است و تعداد 5 سوراخ در طرف جلو و یک سوراخ در قسمت عقب نی ایجاد می کنند.

هر چه لولۀ ساز باریک تر و کوتاه تر باشد صدای آن زیر تر است و برعکس. نی در اندازه های مختلف تهیه می شود و ساز تک نوازی است و نمی توان آنرا کوک کرد.

معمولا، برای سر ساز نیز از سری برنجی یا پلاستیکی استفاده می شود، که البته سری پلاستیکی بهتر و ایمن تر از سری برنجی است.

در هرصورت، دلیل استفاده از سری جلوگیری از پوسیدگی سر نی بر اثر قرار گرفتن مداوم در بین دندانهای نوازنده است.

وسعت صدای نی

وسعت صدای نی حدود دو اکتاو و نیم است. تمام فواصل موسیقی ملی با نی قابل اجرا هستند اما چون در هر نوع نی، یک یا دو صدا وجود ندارد این فواصل را به سختی می توان اجرا کرد. بهترین میدان صدادهی نی حدود دو اکتاو از منطقۀ صوتی وسط است.

توجه: برای نت نویسی ساز نی از کلید سل خط دوم حامل استفاده می شود.

ساختار نی

انگشت گذاری

سوراخهای پنجگانۀ روی نی از پائین به بالا شماره گذاری می شوند. اگر از پائین به بالا، اول دست چپ و بعد دست راست قرار بگیرد انگشت کوچک دست چپ، شمارۀ یک و آزاد است، یعنی وظیفۀ اجرایی ندارد.

انگشت دوم روی سوراخ اول، انگشت سوم (میانی) بین سوراخ های اول و دوم که حکم تکیه گاه را دارد، انگشت چهارم (سبابه) روی سوراخ دوم و انگشت شست، پشت نی به حالت تکیه گاه قرار میگیرد.

انگشت اول (کوچک) دست راست نیز مانند همین انگشت در دست چپ آزاد است. انگشت دوم روی سوراخ سوم، انگشت سوم (میانی) روی سوراخ چهارم، انگشت چهارم (سبابه) روی سوراخ پنجم قرار میگیرد و سوراخ پشت نی که ششمین سوراخ است با انگشت شست دست راست گرفته می شود.

انواع نی

به علت ساختار طبیعی بدنۀ نی و عدم امکان کوک کردن آن می توان با توجه به تغییر طول و قطر لوله، از هر پرده ای نی داشت. بجز نی در کوک “دو” بقیه نی ها از سازهای انتقالی هستند.

بعنوان مثال، نی در کوک “سی بمل” وقتی “دو” می زند “سی بمل” صدا می دهد، پس باید برای آن یک پرده بالاتر، یعنی “ر” نوشت تا صدای “دو” بدهد.

یا برای نی در کوک “لا” که یک پرده و نیم پائین تر از دیاپازون است باید یک پرده و نیم بالاتر نت نویسی کرد تا دیاپازون صدا بدهد.

نی در تمام نواحی ایران متداول است و انواع دیگر آنرا نیز با تفاوتهایی می توان مشاهده کرد، مانند نی انبان و بالابان.

نی هایی که از نواحی خشک به دست می آیند چوب محکم تری دارند و ترک نمی خورند. نی از سازهایی است که برای تک نوازی مناسب تر است ولی در گروه نوازی های سازهای ملی هم از آن استفاده می شود.

با وجود اینکه امروزه سازهای بادی گسترش زیادی پیدا کرده اند، اما نمیتوان به تمامی سازهای بادی نام نی را اطلاق کرد.

از میان سازهای بادی فقط نی های کلیددار مانند کلارینت، فلوت و ابوا از لحاظ نحوۀ دمیدن هوا در آن با نی های سنتی هیج تفاوتی ندارند و تنها فرق شان کلیدهایی است که بر روی بدنه ساز قرار می گیرد. 

نوازندگان نی 

بزرگان نی

دو سبک کلی در نوازندگی نی وجود دارد، یکی سبک نایب اسدالله و دیگری سبک حسن کسایی که از این میان استاد کسایی بود که تحولی اساسی را در نوازندگی نی بوجود آورد.

از قدمای برجسته و بزرگان نی می‌توان به حسن کسایی، محمد موسوی، حسن ناهید و محمد علی کیانی‌نژاد، حسین عمومی و جمشید عندلیبی اشاره کرد.