صدا یا صوت

صدا یا صوت

صدا پدیده‌ایست که انسان آن را به یاری دستگاه شنوایی خویش درک می‌کند، در نتیجه‌ی ارتعاش یک جسم تولید می‌شود و در محیط مادی مانند هوا یا آب، به صورت موج انتشار می‌یابد و به گوش ما می‌رسد و ما در دستگاه شنوایی‌مان آن را با فعل و انفعالی فیزیولوژیک درک می‌کنیم.
حرکت موجی انتشار صدا دارای مشخصه‌هایی است که در ادامه توضیح داده خواهد شد:
1. بسامد:
تعدادی حرکت نوسانی را در مدت زمانی معین بسامد می‌نامند.
اگر زمان اندازه‌گیری نوسان‌ها یک ثانیه باشد تعدادشان با واحد هرتز نشان داده می‌شود (ثانیه/تعداد نوسان= هرتز).
توجه:
 هر حرکت کامل نوسانی “تناوب” نامیده می‌شود.
 هرقدر بسامد صدا بیشتر باشد (یعنی حرکت ارتعاشی تندتر باشد) صدای حاصل “زیر” تر شنیده می‌شود و هرقدر بسامد آن کمتر باشد (یعنی حرکت ارتعاشی کندتر باشد) گوش صدا را “بم” تر خواهد شنید.
 گوش انسان قادر نیست صداهای خیلی بم (کمتر از 20هرتز) و صداهای خیلی زیر (بیشتر از 20 هزار هرتز) را بشنود.
2. طول موج:
جسم مرتعش هر تناوب کامل را در مدت زمان مشخصی انجام می‌دهد. از آنجاکه اندازه‌گیری این زمانِ کوتاه (حداکثر 20/1 ثانیه) عملا بسیار دشوار است، معمولا واحد زمان ارتعاش را روی یک نوار که با سرعت یکنواخت و دقیقا حساب شده، از کنار جسم می‌گذرد به واحد طول محاسبه می‌کنند.
طول موج را با واحد متر اندازه‌گیری می‌کنند. طول موج هرچه کوتاه‌تر باشد صدای حاصل “زیر” تر و هر چه بلندتر باشد صدای حاصل “بم” تر خواهد بود.
3. دامنه:
حداکثر مسافتی است که جسم مرتعش از نقطۀ تعادل خود (در وسط) به دو طرف طی می‌کند. هرچه دامنه‌ی صدا بلندتر باشد، صوت شدیدتر و هرچه دامنه‌ی صدا کوتاه‌تر باشد، صدا ضعیف‌تر و آهسته‌تر خواهد بود.

4. شیوش (طنین یا رنگ صوتی):
تقریبا همه‌ی صداهای حاصل از سازهای موسیقی دارای شیوش هستند.
موج صدای بی‌شیوش، یک منحنی سینوسی است.
از آنجا که موج آن منظم، دارای بسامد و طول موج و دامنه‌ی معین است، در صدای حاصل خصیصه‌های نواک و شدت به آسانی قابل‌تشخیص است.
شیوش در صدای انسان حتی زمانی‌که حرف می‌زند، نیز قابل‌تشخیص است. به همین دلیل ما می‌توانیم صدای اقوام و آشنایان خود را حتی در حالتی‌که آنها را نمی‌بینیم به آسانی از یکدیگر به آسانی تمیز دهیم.

صدا ها یا اصوات غیرموسیقایی (سر و صدا)
صداهای لحظه ای حاصل از شکستن شیشه، انفجار و نظایر آنها، صداهای ممتد یا ادامه‌دار مانند ریزش باران، حرکت قطار و هلهله‌ی آدمیان و… صداهای غیرموسیقایی هستند.
در این صداها عامل شدت و ضعف و نیز شیوش آن قابل‌تشخیص است اما تشخیص نواک در آنها تقریبا ناممکن است.
شکل‌های موجی اینگونه صداها بسیار پیچیده و درهم است و از تعدا بسیار زیادی ارتعاشات نامنظم، همزمان یا غیر مزمان ترکیب شده است.

تولید اصوات موسیقایی
سازها به گروه‌های مختلفی تقسیم می‌شوند و هر یک به شیوه‌ی خاصی صوت موسیقایی تولید می‌کنند؛ یعنی جسم مرتعش در هر گروه و طرز مرتعش شدن آن با گروه دیگر تفاوت دارد.

1. سازهای زهی:
این سازها به وسیله‌ی چکش زدن روی سیم‌ها (مانند پیانو و سنتور) یا بر اثر مالش آرشه روی سیم‌ها (مانند انواع ویولن‌ها) یا با زخمه زدن به سیم‌ها (مانند تار، عود، قانون و…) به صدا درمی‌آیند.
هر اندازه سیم دراز تر باشد صوت حاصله “بم”تر است.
2. سازهای بادی:
به سه دسته تسیم می‌شوند:
الف- سازهای بادی بی‌زبانه مانند ترومپت‌ها، سازهای مسی
ب- سازهای بادی تک زبانه مانند کلارینت
ج- سازهای بادی دوزبانه مانند اوبوا، کُرانگله و فاگوت.
بطور کلی در سازهای بادی، هوای بیرون بر اثر بر هم خوردن لب‌ها و لرزش آنها (در سازهای بی‌زبانه) یا با به صدا درآوردن یک یا دو زبانه، هوای داخلی لوله را به ارتعاش درمی‌آورد و تولید صوت می‌کند.
3. سازهای کوبه‌ای:
تولید صوت در این دسته از سازها به وسیله‌ی ضربه‌های چکش‌وار یا تلنگر انگشت روی پوسته‌ای صورت می‌گیرد که خود روی کاسه‌ای ته بسته یا ته باز کشیده شده است (مانند تیمپانی، تنبک و …).
گاهی نیز چکش روی قرصی مسی یا نوارهای چوبی یا فلزی تولید صدا می‌کند (مانند سنج).
گونه‌ی دیگری از سازهای کوبه‌ای هستند که با کوبیدن دو قطعه‌س سازی تقریبا هم‌شکل به هم، صوتی زنگ‌دار یا خشک ایجاد می‌کند (مانند سنج دوتایی، قاشقک و …).